دانلود سخنراني از استاد مطهري  ويژه شهادت امام محمد باقر عليه السلام
دانلود در ادامه مطلب
ياحق امام حسن مجتبي عليه السلام پشت وپناه تون

هوالفتاح

********************************************

السلام عليک يا جعفر بن محمد الصادق، يابن رسول الله

اي پرچمدار شيعه و رئيس مذهب جعفري، اي بلند اختر! در شب هجران تو، عالم دگرگون شده است. اي ششمين نور سرمدي، تاريخ از كدام مصيبت تو شكوه كند، آري تاريخ، شرمنده از حكايت غربت توست.

ویژه نامه شهادت امام جعفر صادق علیه السلام

1دانلود مداحی ویژه شهادت امام جعفر صادق علیه السلام از حاج محمودکریمی-

-2دانلود مداحی ویژه شهادت امام جعفر صادق علیه السلام از حاج محمد رضا طاهری-

-3دانلود نوحه ومداحی از حاج احمد نیکبختیان وبختیاری ویژه شهادت امام جعفر صادق علیه السلام-

-4دانلود نوحه ومداحی از حاج محمود كریمی ویژه شهادت امام جعفر صادق علیه السلام-

-5دانلود نوحه ومداحی از حاج محمد طاهری ویژه شهادت امام جعفر صادق علیه السلام-

-6دانلود روضه از حاج حسن خلج ویژه شهادت امام جعفر صادق علیه السلام-

-7دانلود روضه از حاج محمود كریمی ویژه شهادت امام جعفر صادق علیه السلام-

-8دانلود روضه از حاج محمد رضا طاهری ویژه شهادت امام جعفر صادق علیه السلام-

-9دانلود روضه از حاج سعید حدادیان ویژه شهادت امام جعفر صادق علیه السلام-

-10دانلود روضه از حاج منصور ارضی ویژه شهادت امام جعفر صادق علیه السلام-

-11دانلود سخنرانی از حجه الاسلام ریاضت ویژه شهادت امام جعفر صادق علیه السلام-

-12اسكرین سرورScreensaver ویژه شهادت امام جعفر صادق علیه السلام-

-13تصاویر ویژه شهادت امام جعفر صادق علیه السلام--

نام: جعفر (به معنى نهر جارى پرفايده)
كنيه: ابو عبداللّه  لقب: صادق
 پدر: حضرت محمد بن على (ع)
مادر: معروف به ام فروه، دختر قاسم بن محمد بن ابى بكر
 تاريخ ولادت: يكشنبه 17 ربيع الاول ، سال 83 هجرى

مكان ولادت: مدينه     مدت عمر مبارک : 65 سال
علت شهادت: مسموميت   قاتل ملعون: منصور دوانيقى (خليفه عباسى)

زمان شهادت: يكشنبه 25 شوال ، سال 148 هجرى
 
مدفن مطهر:  قـبـر شريفش در قبرستان بقيع (واقع در مدينه منوره) در كنار قبر پدر و جدّ و عمويش امام حسن مجتبى (عليه السلام) مى باشد.

********************************************

امام جعفر صادق علیه السلام:

إذا فَشَتْ أرْبَعَةٌ ظَهَرَتْ أرْبَعَةٌ:

إذا فَشا الزِّنا كَثُرَتِ الزَّلازِلُ، وَ إذا اُمْسِكَتِ الزَّكاةُ هَلَكَتِ الْماشِيَةُ، وَ إذا جارَ الْحُكّامُ فِى الْقَضاءِ اُمْسِكَ الْمَطَرُ مِنَ السَّماءِ، وَ إذا ظَفَرَتِ الذِّمَةُ نُصِرُ الْمُشْرِكُونَ عَلَى الْمُسْلِمينَ.

هنگامى كه چهار چيز در جامعه شايع و رايج گردد چهار نوع بلا و گرفتارى پديد آيد:

چنانچه زنا رايج گردد زلزله ـ و مرگ ناگهانى ـ فراوان شود، چنانچه زكات و خمس اموال پرداخت نشود حيوانات نابود شود، اگر حاكمان جامعه و قُضات ستم و بى عدالتى نمايند باران ـ رحمت خداوند ـ نمى بارد، و اگر اهل ذمّه تقويت شوند مشركين بر مسلمين پيروز آيند".

********************************************

بنویسید بر روی قبر و کفنم

من مسلمان شده دست امام حسنم

یاحق امام حسن مجتبی علیه السلام پشت وپناه تون

دانلود مداحي ويژه شهادت امام جعفر صادق عليه السلام از حاج محمد رضا طاهري

دانلود در ادامه مطلب

ياحق امام حسن مجتبي عليه السلام پشت وپناه تون

دانلود مداحي ويژه شهادت امام جعفر صادق عليه السلام از حاج محمودکریمی

دانلود در ادامه مطلب

ياحق امام حسن مجتبي عليه السلام پشت وپناه تون

دانلود نوحه ومداحي از حاج احمد نیکبختیان وبختياري ويژه شهادت امام جعفر صادق عليه السلام
دانلود در ادامه مطلب
ياحق امام حسن مجتبي عليه السلام پشت وپناه تون

اسكرين سرورScreensaver  ويژه شهادت امام جعفر صادق عليه السلام
دانلود در ادامه مطلب
ياحق امام حسن مجتبي عليه السلام پشت وپناه تون

تصاوير ويژه شهادت امام جعفر صادق عليه السلام
دانلود در ادامه مطلب
ياحق امام حسن مجتبي عليه السلام پشت وپناه تون

غصه و غم

بسته بر شادىّ و عشرت غصه و غم راه را                                                    عقده از غم بر رخ دل بسته راه آه را

بر دلم داغى گران باشد كه جانم سوخته                                                      مانم آیا با كه گویم این غم جانكاه را؟

شد رئیس مذهب ما از جفا خونین جگر                                                         این مصیبت كرده دل‎خون مردم آگاه را

آن كه با خون جگر بر شیعیان هموار كرد                                                        در خط سرخ ولایت تا قیامت راه را

زهر كین نوشید امّا با عدو سازش نكرد                                                        كرد تا رسواى عالم دشمن بدخواه را

                                                                                                                                   محمّد موحدیان «امید»

داغ حضرت صادق علیه السلام

لبالب شد ز خون دل ایاغِ(1) حضرت صادق                                            دلم چون لاله مى‎سوزد ز داغ حضرت صادق

چو در خاك مدینه زائرش منزل كند از جان                                              به هر جا اشك مى‎گیرد سراغ حضرت صادق

در این شب‎ها بود روشن، مزار بى رواق او                                          كه باشد اشك مهدى چلچراغ حضرت صادق

خزان هرگز نمى‎گردد بهار دانش و بینش                                              از آن گل‎ها كه بشكفته به باغ حضرت صادق

معطر مى‎كند بوى دل آویزش فضاى جان                                             همان گل‎هاى علم باغ و راغ(2) حضرت صادق

نشسته در عزا موسى‎بن جعفر با دلى سوزان                                    زند آتش به جانش سوز داغ حضرت صادق

ز شعر جانگدازت شعله خیزد «حافظى» زیرا                                        شد از خون جگر لبریز ایاغ حضرت صادق                                                                                                                                     "محسن حافظى

بنال ای دل

بنال ای دل که در نای زمان فریاد را کشتند                                                 بهین آموزگار مکتب ارشاد را کشتند

اساتید جهان باید به سوک علم بنشینند                                                   که در دانشگه هستی، بزرگ استاد را کشتند

به جرم پاسداری از حریم عترت و قرآن                                              رئیس مذهب و الگوی عدل و داد را کشتند

بجای اشک و خون دل، ببار ای آسمان زین غم                                           که نور دیدگان سید امجاد را کشتند

دریغ و درد کز بیداد منصور ستمگر                                                             به جرم یاری دین مظهر امداد را کشتند

به جنّت مادرش زهرا پریشان کرده گیسو را                                               که بهر حفظ قرآن شافع میعاد را کشتند

من ژولیده می‎گویم ز نسل ساقی کوثر                                                     امام جانشین و پنجمین اولاد را کشتند

                                                                                                                                "ژولیده نیشابوری

غم صادق (علیه السلام)

دلم هواى بقیع دارد و غم صادق                                                           عزا گرفته دل من ز ماتم صادق

دوباره بیرق مشكى به دست دل گیرم                                                 زنم به سینه كه آمد محرم صادق

سلام من به بقیع و به تربت صادق                                                              سلام من به مدینه به غربت صادق

سلام من به مدینه به آستان بقیع                                                              سلام من به بقیع و كبوتران بقیع

سلام من به مزار معطّر صادق                                                                   كه مثل ماه درخشد به آسمان بقیع

سلام من به ششم ماه فاطمىّ بقیع                                                   سلام من به گل یاس هاشمىّ بقیع

ز غربتش چه بگویم كه سینه‏ها خون است                                                 براى صادق زهرا مدینه محزون است

دلم دوباره به یاد رئیس مذهب سوخت                                                       كه ذكر غربت لیلى حدیث مجنون است

همان كه غربتش از قبر خاكى‏اش پیداست                                        امام صادق شیعه سلاله زهراست

ز بس كه كینه و غربت به هم موافق شد                                                    هدف به تیر جسارت امام صادق شد

همان كه فاطمه را بین كوچه زد گویا                                                           ز كینه قاتل این پیرمرد عاشق شد

امام پیر و كهنسال شیعه را كشتند                                                          امان كه روح سبكبال شیعه را كشتند

براى فاطمه از بى كسى سخن مى‏گفت                                                  براى مادرش از غربت وطن مى‏گفت

به خاك حجره‏اش از سوز سینه مى‏غلطید                                                 پسر به مادر خود از كتك زدن مى‏گفت

از آن شبى كه زد او را ز كینه اِبْن ‏ربیع                                                        دوانده در پى‏اش اندر مدینه ابن ‏ربیع

فضاى شهر مدینه به یاد او تار است                                                          هنوز سینه آن پیر عشق خونبار است

هنور مى‏كشد او را عدو به دنبالش                                                           هنوز هم ز عدویش دلش به آزار است

هنوز تلخى كامش به حسرت شهدى است                                       هنوز چشم دلش به رسیدن مهدى است

عزاى صادق آل پیمبرست

زین ماتمى كه چشم ملایك ز خون، ترست                                                     گویا عزاى صادق آل پیمبرست

یا رب چه روى داده، كزین سوگ جانگداز                                                         خلقى پریش خاطر و دل‎ها پر آذرست

مُلك و مَلَك به ناله و افغان و اشك و آه                                                           چون داغدار، حضرت موسى بن جعفرست

خون مى‎رود ز فرط غم از چشم شیعیان                                                        زیرا كه قلب عالم امكان مكدَّرست

منصور، شاد گشت ز قتل خدیو دین                                                               امّا به خُلد، غم‎زده زهراى اطهرست

او گرچه كشت خسرو دین را ولى به دهر                                                      نامش به ننگ تا به ابد ثبت دفترست

تن در نداد بر ستم و این كلام نغز                                                                 بر پیروان حقّ و عدالت مقرّرست

آزادْمرد، تن به زبونى نمى‎دهد                                                                     مرگ از حیات در نظر مرد خوشترست

تنها نه اشكبارْ چشم «صفا» زین عزا بود                                                      دل‎هاى شیعیان همه از غم مكدّرست

                                                                                                               على سهرابى تویسركانى «صفا

تیر غم

ز هر طرف به کمان تیر غم زمانه گرفت                                                       دل مرا که بسی بود خون، نشانه گرفت

چو جد خویش علی سال‎ها به خانه نشاند                                                 ز دیده‎ام همه شب اشک دانه دانه گرفت

هنوز خانه زهرا نرفته بود ز یاد                                                                   که آتش از در و دیوار من زبانه گرفت

سپاه کفر به کاشانه‎ام هجوم آورد                                                             مرا به زمزمه و ناله شبانه گرفت

ز باغ فاطمه صیاد، مرغ سوخته را                                                             دل شب آمد و در کنج آشیانه گرفت

سر برهنه و پای پیاده برد مرا                                                                   پی اذیتِ من بارها بهانه گرفت

هنوز خستگی راه بود در بدنم                                                                  که خصم تیغ به قتلم در آن میانه گرفت

هزار شکر که زهر جفا نجاتم داد                                                              مرا به موج غم از مردم زمانه گرفت

چه خوب اجر رسالت گرفت آل رسول                                                       که گه به زهر جفا گه به تازیانه گرفت

گرفت تا سمت نوکری ز ما «میثم»                                                          مقام سروری و جاودانه گرفت

                                                                                                                                       "غلامرضا سازگار"

از داغ تو شد جهان عزادار 

اى مهر تو بهترین علایق                                                                            جان‎ها به زیارت تو شایق

ما را نبود به جز خیالت                                                                                یارى خوش و همدمى موافق

بیمارى روح را دوا نیست                                                                           جز مهر تو اى طبیب حاذق

اى نور جمال كبریائى                                                                                اى نور تو زینت مشارق

روزی كه دمید نور خلقت                                                                           رخسار تو بود صبح صادق

از جلوه تو تبارك الله                                                                                   فرمود به خلقت تو خالق

حسن تو خود از جمال زهراست                                                                اى زاده بهترین خلایق

بر تخت كمال و تاج عصمت                                                                        آخر كه بود به جز تو لایق

تفسیر كمال ایزدى بود                                                                             گفتار تو اى امام صادق

باشد سخن تو جاودانى                                                                            بوده است چو با عمل مطابق

افسوس شدى شهید، آخر                                                                     از حیله ناکسی منافق                     

از داغ تو شد جهان عزادار                                                                      زیرا به تو عالمى است عاشق

ماتم زده‎ایم و غم چو دریاست                                                            دل‎ها همه چون شكسته قایق

                                                                                                                                                "حسان"

کمتر از یک چشم‌ به هم زدن

ابن ابی یعفور می‌گوید: امام صادق علیه السلام را دیدم که دست مبارک را به طرف آسمان بلند کرده بود، اشک از چشمانش بر محاسنش جاری بود و به خدا عرض می‌کرد: رَبِّ لا تَکِلَنی اِلی نَفسی طَرفَةَ عَینٍ اَبَداً وَ لا اَقَلَّ وَلا اَکثَرَ؛ «پروردگارا! مرا به اندازه یک چشم به هم زدن و نه کمتر و نه بیشتر از آن به خودم وا مگذار!»

سپس روی به من کرد و فرمود: پسر ابی یعقور! خداوند یونس بن مَتی را کمتر از یک «طَرفة العَین» به خود واگذاشت، آن پیامدها برایش پیش آمد. عرض کردم: آیا آن کفر بود؟ فرمود: نه! ولی مرگ در چنان حالتی نابودی است. (1)

دعا برای مظلوم

بَشّار مُکاری می‌گوید: در کوفه خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم. سینی خرمایی مقابل حضرت بود و از آن تناول می‌کرد، به من فرمود: بَشّار! تناول کن. عرض کردم: فدایت گردم! گوارایتان باد! در راه که می‌آمدم با حادثه‌ای مواجه شدم که قلبم را به درد آورده، غیرتم را به جوش آورده و مرا سخت آزرده خاطر ساخته است.

حضرت فرمود: به حق من بر تو، بیا و خرما بخور. من جلو رفتم، قدری خرما تناول کردم، آنگاه به من فرمود: اکنون ماجرا را تعریف کن، عرض کردم: پلیس حکومت را دیدم که بر سر زنی می‌زد و او را به سوی زندان می‌برد و آن زن با صدای بلند فریاد می‌زد و می‌گفت: به خدا و رسولش پناه می‌برم (و بدین وسیله از مردم کمک می‌خواست) اما کسی او را کمک نکرد.

اما صادق علیه السلام فرمود: چرا با او چنین می‌کردند؟ عرض کردم: مردم می‌گفتند: آن زن همان طور که می‌رفته به زمین خورده و بعد از به زمین خوردن چنین گفته: فاطمه جان! خداوند آنان را که در حق تو ستم کردند لعنت کند! (خلاصه او را به جرم علاقه به زهرا و دشمنی با دشمنانش آزار می‌دادند). امام صادق علیه السلام با شنیدن این قضیه دست از خوردن خرما کشید و آن چنان گریست که دستمال و محاسن و سینه مبارک حضرت خیس شد، سپس فرمود: بشار! برخیز با هم به مسجد سهله برویم و برایش دعا کنیم و از خداوند خلاصی او را بخواهیم، و یک نفر را نیز به خانه حاکم فرستاد تا از آن خبری بیاورد.

ما به مسجد سهله رفتیم و هر کدام دو رکعت نماز خواندیم. بعد از نماز، امام دست‌ها را به سوی آسمان بلند کرد و دعایی خواند، سپس به سجده رفت. نفهمیدم در سجده چه دعایی خواند، از سجده که سر برداشت فرمود: برخیز که آن زن آزاد شد.

از مسجد بیرون آمدیم. در راه به فرستاده حضرت برخوردیم، امام فرمود: چه خبر؟ عرض کرد: آن زن آزاد شد! فرمود: چگونه؟ عرض کرد: نمی‌دانم، من کنار در ایستاده بودم که نگهبان، آن زن را طلبید و پرسید: تو چه گفتی؟ پاسخ داد: وقتی به زمین خوردم گفتم: لعنت بر آنان که به تو ستم کردند ای فاطمه! نگهبان دویست درهم بیرون آورد و گفت: این پول‌ها را بگیر و امیر را حلال کن و از این به بعد آزادی و می‌توانی بروی! آن زن پول‌ها را نگرفت و بیرون رفت.

امام صادق علیه السلام فرمود: آن زن از گرفتن دویست درهم خودداری کرد؟ عرض کرد: آری به خدا! در حالی که بدان نیازمند بود. حضرت هفت دینار به وی داد و فرمود: به خانه او برو، سلام مرا به او برسان و این دینارها را به او بده.

(بشار می‌گوید:) من و فرستاده امام به در خانه آن زن رفتیم و سلام حضرت را به او رساندیم، زن گفت: آیا جعفر بن محمد به من سلام رسانیده؟ گفتم: آری خدایت رحمت کند! به خدا سوگند او به تو سلام رساند، زن گریبان چاک زد و غش کرد. صبر کردیم تا به هوش آمد و گفت: دوباره بگو! آیا امام صادق علیه السلام به من سلام رسانیده؟ ! گفتم: آری (و تا سه بار این پرسش را تکرار کرد).

به او گفتم: این دینارها را بگیر و مژده باد تو را (که امامت از تو خشنود است). دینارها را گرفت و گفت: از امامم بخواهید از خدا بخواهد این کنیزش را ببخشد، من برای توسل و شفاعت، کسی را برتر از او و پدران و اجدادش (علیهم السلام) نمی‌دانم.

ما به خانه امام صادق علیه السلام بازگشتیم و جریان را عرض کردیم، حضرت می‌گریست و برای او دعا می‌کرد. در این جا من به امام عرض کردم: کاش می‌دانستم که فرج آل محمد صلی الله علیه و آله کی خواهد بود! فرمود: بَشار! زمانی که ولیّ خدا که چهارمین فرزند من است در دشوارترین شرایط و در میان بدترین بندگان خدا رحلت کرد در آن زمان آل فلان دچار مصیبت می‌شود و امور سخت خواهد شد (منظور امام از آن فلان، بنی عباس هستند).(1)

بردباری و بزرگواری

در موسم حج، در مکه شخصی همیان پول(کیسه پول) خود را گم کرد، در همان حال چشمش به امام صادق علیه السلام افتاد که نماز می‌خواند، امام را نمی‌شناخت، دامان آن بزرگوار را گرفت که: تو همیان مرا دزدیده‌ای! حضرت فرمود: در همیان تو چقدر بود؟ گفت: هزار دینار؛ امام او را به خانه برد و هزار دینار به او داد، آن مرد دینارها را گرفت و به خانه رفت. با کمال تعجب همیان گم شده خود را در خانه یافت. هزار دینار امام صادق علیه السلام را برداشت و به خدمت حضرت بازگشت و عذرخواهی کرد و اظهار شرمندگی که من اشتباه کردم.

امام علیه السلام از گرفتن دینارها خودداری کرد و فرمود: این پول‌ها چیزی است که از دست ما خارج شده و دیگر باز نخواهد گشت (یعنی ما آنچه با هر عنوانی به کسی دادیم باز پس نمی‌گیریم). آن مرد که از این برخورد سخت تعجب کرده بود (از مردم) پرسید: این آقا کیست؟ گفتند: او جعفر بن محمد، امام صادق علیه السلام، است. مرد مسافر گفت: آری! این کارها تنها از این خاندان ساخته است و بس!(1)

صدقه، کلید روزی

هارون بن عیسی می‌گوید: امام صادق علیه السلام به پسرش، محمد، فرمود: از پولی که برای مخارج خانه گذاشته‌ایم چه مقدار باقی مانده است؟ عرض کرد: چهل دینار، فرمود: تمام آنها را به عنوان صدقه به مستمندان بده، عرض کرد: (پدر جان!) جز همین چهل دینار چیزی باقی نمانده است، حضرت فرمود: تمام آنها را صدقه بده! خدای متعال به جای آن خواهد فرستاد، آیا نمی‌دانی هر چیزی کلیدی دارد و کلید روزی صدقه است؟!

محمد همه آن چهل دینار را صدقه داد. بیش از ده روز نگذشت که از جایی برای امام صادق علیه‎السلام چهار هزار دنیار رسید. حضرت به محمد فرمود: پسرم! ما چهل دینار به خدا دادیم و او در عوض، چهار هزار دینار به ما داد.(1)

چه سخت است کسب روزی حلال!

ابوجعفر فزاری می‌گوید: امام صادق علیه السلام یکی از غلامان خود به نام مصادف را فرا خواند؛ هزار دینار به او داد و فرمود: به خاطر تامین مقداری از مخارج خانواده ما برای تجارت به مصر برو. مصادف به همراه بازرگانان حرکت کرد، به نزدیکی‌های مصر که رسیدند با قافله‌ای مواجه شدند که از مصر بیرون می‌آمد. از افراد آن کاروان درباره موقعیت کالایشان در مصر پرسیدند، آنها اظهار داشتند که: کالاهای شما از کالاهایی است که اکنون در این شهر کمیاب است. همه بازرگانان هم‎سوگند و هم‎پیمان شدند که کالاهای خود را به کمتر از دو برابر نفروشند. وارد مصر شدند و کالای خود را با سود صد در صد به فروش رساندند و به مدینه بازگشتند.

مصادف به حضور امام صادق علیه السلام مشرف شد، دو کیسه هزار دیناری را در برابر حضرت گذاشت و عرض کرد: یک کیسه اصل سرمایه است و دیگری سود آن! امام فرمود: این سود زیادی است، مگر شما در این سفر چگونه تجارت کردید؟ مصادف ماجرا را تعریف کرد. حضرت فرمود: پناه بر خدا! شما علیه مسلمانان هم‎سوگند می‌شوید که هر دینار را به یک دینار سود بفروشید؟! آنگاه حضرت هزار دینار خود را برداشت و فرمود: این هزار دینار سرمایه من است و به سود دینار به دینار نیازی ندارم و بعد فرمود: مصادف! با شمشیرهای برهنه بازی کردن و بر (لبه تیز) آن دست کشیدن از کسب روزی حلال آن آسان‎تر است.(1)

ارزش صله رحم

یکی از آزاد شده‌های امام صادق علیه السلام نقل کرده است که هنگام رحلت آن بزرگوار در خدمتش بودم. حضرت در حالت اغما بود. بعد از بیرون آمدن از این حالت فرمود: به حسن بن علی بن علی بن الحسین (معروف به افطس) هفتاد دینار، به فلان شخص فلان مبلغ، به فلانی فلان مقدار و ... بدهید. من به حضرت عرض کردم: شما به کسی که با دشنه به شما حمله کرد و قصد کشتن شما را داشت، کمک می‌کنید؟ فرمود: آیا می‌خواهی من از آن گروه نباشم که خداوند در حقشان فرموده است: «آنان که آنچه را خدا امر به پیوند آن کرده (مانند صله رحم و دوستی پدر و مادر و...) اطاعت می‌کنند و از خدا می‌ترسند و به سختی هنگام حساب می‌اندیشند... .»(1)

(سپس متوجه کنیز خود، سالمه شد و فرمود:) سالمه! خداوند بهشت را پاکیزه و خوشبو آفریده طوری که بوی خوش آن از مسافت دو هزار سال راه به مشام می‌رسد، اما عاق والدین و قاطع رحم هرگز بوی آن را استشمام نخواهند کرد.(2)

امام صادق علیه السلام و مساله خلافت

برای‏ غیر از چهار امام یعنی امام علی، امام حسن مجتبی، امام رضا و امام صادق علیهم السلام مسئله خلافت به هیچ شکل طرح نبوده است.

در مورد حضرت صادق علیه السلام یک‏ مسئله عرضه شدن خلافت اجمالا وجود دارد. در مورد این حضرت در واقع دو سؤال وجود دارد:

یک سؤال این که اولا در زمان ایشان یک وضعی پیش آمد که همه کسانی که داعیه حکومت و خلافت‏ داشتند به جنب و جوش آمدند جز امام صادق علیه السلام که اساسا کنار کشید، و خصوصیت اصلی زمان ایشان همان علل و موجباتی بود که سبب شد حکومت از بنی‎امیه به بنی‎عباس منتقل شود.

به علاوه ما می‏بینیم که شخصیتی مانند "ابوسلمه خلال" که او بر ابومسلم خراسانی هم تقدم داشته است؛ (او را می‎گفتند "وزیر آل محمد" و ابومسلم را می‏گفتند "امیر آل محمد") برای انتقال‏ حکومت از امویان به عباسیان تلاش می‏کند و البته ابوسلمه پس از انقراض اموی‎ها و استقرار حکومت بر عباسی‎ها تغییر عقیده می‏دهد و به فکر می‏افتد که خلافت را به آل علی منتقل کند و دو نامه به وسیله دو نفر می‏فرستد به مدینه، یکی برای امام صادق و یکی‏ برای عبدالله محض که از بنی اعمال حضرت و از اولاد امام مجتبی بود.

از این دو نفر عبدالله محض خوشحال می‏شود و استقبال می‏کند، ولی امام صادق‏ فوق العاده بی‎اعتنایی می‏کند، حتی نامه‏اش را نمی‏خواند و در حضور آورنده‏ آن، جلوی چراغ می‏گیرد و می‏سوزاند. می‏گوید جواب این نامه همین است.

به طور کلی این مطلب بسیار روشن‏ است که امام صادق از نظر تصدی امر حکومت و خلافت خیلی حالت کناره‎گیری‏ به خود گرفت و هیچ گونه اقدامی که نشانه‏ای از تمایل امام باشد به این که‏ زعامت را در دست گیرد وجود نداشت.

این به چه علت بوده و چه جهتی در کار بوده است؟

البته در این جهت شک نیست که اگر فرض کنیم که زمینه، زمینه مساعدی برای امام بود که اگر اقدام می‏کرد حکومت را در دست‏ می‏گرفت امام می‏بایست اقدام می‏کرد، ولی صحبت در این جهت است که اگر زمینه صد در صد مساعد نبود و مثلا صدی پنجاه مساعد بود، چه مانعی داشت‏ که امام اقدام می‏کرد حتی اگر کشته می‏شد. در این جا باز همان مقایسه با وضع و روش‏ امام حسین علیه السلام مطرح می‏شود.

در واقع برای امام صادق علیه السلام اگر چه زمینه برای‏ زعامت فراهم نشد و اگر فراهم می‏شد مسلم آن زمینه از همه زمینه‎ها بهتر بود، ولی یک زمینه دیگری فراهم بود و حضرت از آن زمینه استفاده کرد؛ به‏ طوری که تحقیقا می‏توان گفت حرکت‎های علمی دنیای اسلام اعم از تشیع و تسنن‏ مربوط به امام صادق علیه السلام است.

حوزه‏های شیعه که خیلی واضح است، حوزه‏های سنی‏ هم مولود زحمات امام صادق علیه السلام است؛ به جهت این که رأس و رئیس حوزه‏های سنی "جامع ازهر" ( دانشگاه معروف در مصر) است که از هزار سال پیش تشکیل شده و جامع ازهر را هم‏ شیعیان فاطمی تشکیل دادند، و تمام حوزه‏های دیگر اهل تسنن منشعب از جامع‏ ازهر است و همه اینها مولود همین استفاده‏ای است که امام صادق علیه السلام از وضع‏ زمان خودش کرده است.

این مطلب لااقل به صورت یک مسئله مطرح است که‏ آیا برای امام صادق علیه السلام بهتر بود این زمینه را از دست بدهد و برود بجنگد و در راه مبارزه با ظلم کشته شود؟ یا این که از این زمینه عالی استفاده کند؟

اسلام که تنها مبارزه با ظلم نیست، اسلام چیزهای دیگر هم هست. اگر امام صادق از این زمینه استفاده نمی‏کرد جای این سؤال‏ بود که اگر ائمه حکومت و خلافت می‏خواستند مگر جز برای این می‏خواستند که‏ اسلام را نشر دهند؟ چرا از این زمینه مساعد استفاده نکردند و باز خودشان‏ را به کشتن دادند؟

جوابش این است که در وقتی که زمینه، مساعد می‎بود، زمینه مساعد را از دست نمی‎دادند .

برای حضرت رضا علیه السلام هم یک‏ فرصت مناسب همین بود که در مجلس مأمون راه یافت و از آن مجلس صدای‏ خودش را بلند کرد. شاید حضرت رضا علیه السلام دو سال بیشتر نزد مأمون نبود، ولی‏ آنچه که از حضرت از همان دوره دوساله نقل شده از بقیه مدت‏ عمر حضرت نقل نشده است .

منبع:

کتاب سیری در سیره ائمه اطهار، شهید مرتضی مطهری. 

تفاوت دوران امام صادق با دوران امام حسین علیهماالسلام

زمان امام صادق علیه السلام در تاریخ اسلام یک زمان منحصر به فرد است، زمان نهضت‎ها و انقلاب‎های فکری است‏ بیش از نهضت‎ها و انقلاب‎های سیاسی. این زمان از دهه دوم قرن دوم‏ تا دهه پنجم قرن دوم است؛ یعنی پدرشان در سال 114 از دنیا رفته‏اند که‏ ایشان امام وقت شده‏اند و خودشان تا 148 - نزدیک نیمه این قرن - حیات‏ داشته‏اند.

تقریبا یک قرن و نیم از ابتدای ظهور اسلام و نزدیک یک قرن‏ از فتوحات اسلامی می‏گذرد. دو سه نسل از تازه مسلمان‎ها، از ملت‎های مختلف‏ وارد جهان اسلام شده‏اند. از زمان بنی‎امیه به ترجمه کتاب‎ها رو آورده شده است. ملت‎هایی که هر کدام یک ثقافت و فرهنگی داشته‏اند وارد دنیای اسلام شده‏اند.

در آن عصر، نهضت سیاسی یک نهضت کوچکی در دنیای اسلام بود. ولی نهضت‎های فرهنگی‏ زیادی وجود داشت و بسیاری از این نهضت‎ها اسلام را تهدید می‏کردند. زنادقه (ملحدان) در این زمان ظهور کردند که خود داستانی دارند. اینها منکر خدا و دین‏ و نبوت بودند و بنی‎عباس هم روی یک حساب‎هایی به آنها آزادی داده‏ بودند.

مسئله تصوف به شکل دیگری پیدا شده بود. همچنین فقهایی پیدا شده‏ بودند که فقه را بر یک اساس دیگری - رأی و قیاس و غیره - به وجود آورده بودند. یک اختلاف افکاری در دنیای اسلام پیدا شده بود که نظیرش‏ در قبل از آن دیده نشده بود و بعدش هم پیدا نشد.

تفاوت دوران امام صادق با دوران امام حسین علیهماالسلام

زمان حضرت صادق با زمان امام حسین علیهماالسلام از زمین تا آسمان تفاوت داشت. زمان امام حسین علیه السلام یک دوره اختناق کامل بود و لهذا از امام حسین در تمام‏ مدت امامت ایشان، آن چیزی که به صورت حدیث نقل شده ظاهرا از پنج شش‏ جمله تجاوز نمی‏کند.

برعکس، در زمان امام صادق علیه السلام در اثر همین اختلافات‏ سیاسی و همین نهضت‎های فرهنگی آنچنان زمینه‏ای فراهم شد که نام چهار هزار شاگرد برای حضرت در کتب ثبت شده است. لهذا اگر ما فرض کنیم (در صورتی‏ که فرضش هم غلط است) که حضرت صادق علیه السلام در زمان خودش از نظر سیاسی در همان شرایطی بود که امام حسین علیه السلام بود - در صورتی که این طور هم نیست - از یک جهت دیگر یک تفاوت زیاد میان موقعیت این دو بزرگوار وجود دارد.

امام حسین علیه السلام - که البته درباره شهادتش آثار زیادی به وجود آمده است - اگر شهید نمی‏شد چه بود؟ یک وجود معطل در خانه و در به رویش بسته شده. امام صادق علیه السلام هم اگر فرض هم کنیم که شهید می‏شد، همان نتایج شهادت امام حسین‏ علیه السلام بر شهادتش بار می‎شد.

امام صادق علیه السلام در عصر خود یک نهضت علمی و فکری را در دنیای اسلام رهبری کرد که در سرنوشت تمام دنیای اسلام - نه تنها تشیع - مؤثر بوده است. فاصله زمان امام حسین و زمان امام صادق علهیماالسلام نزدیک یک قرن است. شهادت امام حسین علیه السلام در سال 61 هجری است و شهادت امام صادق علیه السلام در سال 148 رخ داده است؛ یعنی شهادت این دو امام‏ هشتاد و هفت سال با یکدیگر تفاوت دارد.

بنابراین باید گفت عصرهای این‏ دو امام در همین حدود هشتاد و هفت سال با همدیگر فرق دارد. در این مدت‏ اوضاع دنیای اسلامی فوق‎العاده دگرگون شد.

در زمان امام حسین علیه السلام یک مسئله‏ بیشتر برای دنیای اسلام وجود نداشت که همان مسئله حکومت و خلافت بود، همه عوامل را همان حکومت و دستگاه خلافت تشکیل می‏داد. خلافت به معنی‏ همه چیز بود و همه چیز به معنی خلافت؛ یعنی آن جامعه بسیط اسلامی که به‏ وجود آمده بود به همان حالت بساطت خودش باقی بود. بحث در این بود که‏ آن کسی که زعیم امر است کی باشد؟ و به همین جهت، دستگاه خلافت نیز بر جمیع شؤون حکومت نفوذ کامل داشت.

معاویه یک بساط دیکتاتوری عجیب و فوق‎العاده‏ای در جامعه دائر نموده بود، یعنی وضع و زمان هم شرایط را برای او فراهم داشت‏ که واقعا اجازه نفس کشیدن به کسی نمی‏داد. اگر مردم می‏خواستند چیزی را برای یکدیگر نقل کنند که بر خلاف سیاست حکومت بود، امکان نداشت.

نوشته‏اند که اگر کسی می‏خواست حدیثی را برای دیگری نقل کند که آن حدیث‏ در فضیلت امام علی علیه السلام بود، تا صد در صد مؤمن و مطمئن نمی‏شد که او موضوع‏ را فاش نمی‏کند، نمی‏گفت. می‏رفتند در صندوقخانه‎ها و آن را بازگو می‏کردند. وضع عجیبی بود. در همه نماز جمعه‏ها در حضور امام حسن مجتبی و امام حسین علیهماالسلام، امیرالمؤمنین را بالای منبر در مسجدالنبی لعن می‏کردند.

به همین دلیل ما می‏بینیم که تاریخ امام حسین علیه السلام در دوران حکومت معاویه - یعنی بعد از شهادت حضرت امیر تا شهادت خود حضرت امام حسین علیه السلام - یک تاریخ مجهولی است؛ هیچ کس کوچکترین سراغی از امام حسین علیه السلام نمی‏دهد. هیچ کس یک خبری، یک حدیثی، یک جمله‏ای، یک‏ مکالمه‏ای، یک خطبه‏ای، یک خطابه‏ای و یک ملاقاتی را نقل نمی‏کند.

ایشان را در یک انزوای عجیبی قرار داده بودند که اصلا کسی تماس هم نمی‏توانست‏ با آنها بگیرد . امام حسین علیه السلام با آن وضع اگر پنجاه سال دیگر هم عمر می‏کرد باز همین طور بود یعنی سه جمله هم از ایشان نقل نمی‏شد، زمینه هر گونه‏ فعالیت، گرفته شده بود.

محیط اجتماعی و فرهنگی دوران امام صادق علیه السلام

در اواخر دوره بنی‎امیه که منجر به سقوط آنها شد و در زمان بنی‎‎العباس عموما - بالخصوص در ابتدای آن - اوضاع طور دیگری شد. البته نمی‏خواهیم‏ آن را به حساب آزاد منشی بنی‎العباس بگذاریم؛ بلکه باید به حساب طبیعت جامعه‏ اسلامی گذاشت. به گونه‏ای که:

اولا: حرّیت فکری در میان مردم پیدا شد. در این که چنین حرّیتی بوده است، آزادی فکر و آزادی عقیده‏ای وجود داشته بحثی نیست. اما بحث این است که منشاء این آزادی فکری چه‏ بود؟ و آیا واقعا سیاست بنی‎العباس چنین بود؟

ثانیا : شور و نشاط علمی در میان مردم پدید آمده بود. یک شور و نشاط علمی‎ای که در تاریخ بشر کم‏ سابقه است که ملتی با این شور و نشاط به سوی علوم روی آورد؛ اعم از علوم‏ اسلامی - یعنی علومی که مستقیما مربوط به اسلام است، مثل علم قرائت، علم تفسیر، علم حدیث، فقه، مسائل مربوط به کلام و قسمت‎های مختلف ادبیات - و یا علومی که مربوط به اسلام نیست و به اصطلاح‏ علوم بشری است؛ یعنی علوم کلی انسانی است؛ مثل طب، فلسفه، نجوم و ریاضیات.

این مطلب در کتب تاریخی ذکر شده است که ناگهان یک حرکت و یک‏ جنبش علمی فوق العاده‏ای پیدا می‏شود و زمینه برای این که اگر کسی متاع‏ فکری دارد عرضه بدارد، فوق‎العاده آماده می‏گردد؛ یعنی همان زمینه‏ای که‏ در زمان‎های سابق، تا قبل از اواخر زمان امام باقر و دوره امام صادق علیهماالسلام  اصلا وجود نداشت، یک دفعه فراهم شد که هر کس مرد میدان علم و فکر و سخن است‏، بیاید حرف خودش را بگوید.

البته در این امر عوامل زیادی دخالت داشت‏ که اگر بنی‎العباس هم می‏خواستند جلویش را بگیرند امکان نداشت؛ زیرا نژادهای دیگر - غیر از نژاد عرب - وارد دنیای اسلام شده بودند که از همه‏ آن نژادها پر شورتر همین نژاد ایران بود. از جمله آن نژادها مصر بود. از همه‎ این نژادها، قوی‎تر و نیرومندتر و دانشمندتر، بین النهرین و سوریه، سوریه‎ای‎ها بودند که این مناطق یکی از مراکز تمدن آن عصر بود.

این ملل مختلف وارد عرصه علم شدند و خود به خود اختلاف بین ملل و اختلاف نژادها حل گردید، و  زمینه برای این که‏ افکار تبادل شود، فراهم شد. کسانی هم که مسلمان شده بودند، می‏خواستند بیشتر از ماهیت اسلام سر در آورند. اعراب خیلی در قرآن کریم تعمق و تدبر و کاوش نمی‏کردند؛ ولی ملت‎های دیگر آنچنان در اطراف قرآن و مسائل‏ مربوط به آن کاوش می‏کردند که حد نداشت، روی کلمه به کلمه قرآن فکر و حساب می‏کردند.

حال متوجه شدیم که چه زمینه‏ای از نظر فرهنگی برای امام‏ صادق علیه السلام فراهم بود و امام نیز از این فرصت استفاده کردند. زمینه‏ای که نه قبل از ایشان و نه بعد ایشان برای هیچ امامی‏ فراهم نبود . البته به مقدار کمی برای امام رضا علیه السلام نیز فراهم شد. ولی برای امام موسی کاظم علیه‎السلام اوضاع سیاسی و اجتماعی دوباره وضع خیلی بد شد و مسئله زندان و غیره پیش آمد.

دیگر ائمه معصومین علیهم السلام نیز همه در جوانی مسموم شده و به شهادت می‎رسیدند .  حاکمان از ترس نمی‏گذاشتند ایشان زنده بمانند و الا وضع محیط به گونه‎ای بود که تا حدی مساعد بود.

ولی برای امام صادق علیه السلام هر دو جهت حاصل شد: هم عمر حضرت طولانی شد (در حدود هفتاد سال) و هم محیط و زمان، مساعد بود.

پس تفاوت زمان امام‏ صادق با زمان سیدالشهداء علیهماالسلام تا حدی روشن شد؟ پرا که حضرت سیدالشهداء یا باید تا آخر عمر در خانه می‎نشست و آب و نانی می‎خورد و برای خدا عبادت می‎کرد و در واقع زندانی‏ می‎شد و یا به شهادت می‎رسید. پس قیام و شهادت حضرت در آن عصر تاثیر بسزایی داست .

ولی برای امام صادق علیه السلام وضعیت اینگونه نبود که یا باید کشته‏ شود و یا در حال انزوا قرار بگیرد؛ بلکه اینطور بود که یا باید کشته شود و یا از شرایط مساعد محیط حداکثر بهره‏برداری را نماید. ما این مطلب را که‏ ائمه بعد آمدند و ارزش قیام امام حسین علیه السلام را ثابت و روشن کردند را درک‏ نمی‏کنیم. اگر امام صادق نبود امام حسین نبود؛ همچنان که اگر امام حسین‏ نبود امام صادق علیهماالسلام نبود. یعنی اگر امام صادق نبود، ارزش نهضت امام حسین هم‏ روشن و ثابت نمی‏شد.

در عین حالی که امام صادق علیه السلام متعرض امر حکومت و خلافت‏ نشد، همه می‏دانند که امام صادق با خلفا کنار نیامد، و مبارزه مخفی‏ می‏کرد، نوعی جنگ سرد در میان بود. معایب و مظالم خلفا، به وسیله امام صادق علیه السلام در دنیا پخش شد، و لهذا منصور دوانیقی تعبیر عجیبی درباره‏ ایشان دارد. او می‏گوید:

هذا الشجی معترض فی الحلق؛ جعفر بن‏ محمد مثل یک استخوان است در گلوی من. نه می‏توانم بیرونش بیاورم و نه‏ می‏توانم فرویش ببرم؛ نه می‏توانم یک مدرکی از او به دست آورم که او را بکشم و نه می‏توانم تحملش کنم؛ چون واقعا اطلاع دارم که این مکتب بی‏ طرفی که او انتخاب کرده علیه ما است، زیرا کسانی که از این مکتب به‏ وجود می‏آیند همه‏شان علیه ما هستند، ولی مدرکی هم از او به دست نمی‏آورم.

منصور با امام صادق علیه السلام به یک وضع عجیبی رفتار می‏کرد و ریشه‏اش هم خود امام بود. گاهی بر حضرت سخت می‏گرفت و گاهی آسان. البته ظاهرا هیچوقت حضرت را زندان نبرد، ولی خیلی اوقات، ایشان را تحت نظر قرار می‏داد و یک دفعه ظاهرا دو سال حضرت را در کوفه تحت نظر قرار داد. یعنی منزلی را به امام اختصاص داده بودند و مأمورینی آنجا بودند که رفت و آمدهای منزل امام را کنترل می‏کردند. چندین بار خودش امام را احضار کرد و فحاشی و هتاکی نمود که می‏کشمت، گردنت را می‏زنم، تو علیه من تبلیغ می‏کنی، مردم را بر من‏ می‏شورانی، چنین می‏کنی، چنان می‏کنی، و امام خیلی با نرمش جواب می‏داد.

و اینگونه بود که بالاخره حضرت را به شهادت رساند .

منبع:

کتاب سیری در سیره ائمه اطهار، شهید مرتضی مطهری، صفحات (122-121و127-124و140-139) ، با تصرف و ویرایش .

امام صادق علیه السلام از نگاه شاگردان

الگوجویى یكى از غرائز بشر است. انسان همواره در جستجوى الگویى ‏براى زندگى است. از این ‏رو خداوند الگوهایى را معرفى نموده است: (و لكم فى‏ رسول الله اسوة حسنه).

بهترین اسوه و برترین الگو براى بشریت، حضرت محمد صلی الله علیه و آله است. پس ‏از پیامبر، امامان معصوم والاترین الگوهاى بشریت هستند. با پیروى از آنان انسان مى‏تواند بر قله سعادت و تكامل گام نهد.

در این مقاله به معرفى یكى از الگوهاى راستین بشریت، امام جعفر صادق علیه السلام مى‏پردازیم. و در این نوشتار به برخى از شیوه‏هاى تربیتى آن حضرت ‏اشاره مى‏كنیم. قلم را به دست ‏برخى یاران آن حضرت مى‏سپاریم و خود نیز از گفتار نغز و شیرین آنان بهره‏مند مى‏شویم.

1- مالك بن انس، فقیه مدینه مى‏گوید: هرگاه نزد امام صادق علیه السلام مى‏رفتم، آن حضرت بالش به من مى‏داد تا بر آن تكیه كنم. او ارج و منزلتى برایم قائل بود و مى‏فرمود: مالك! دوستت دارم. من از این ‏گفته او خرسند مى‏گشتم و به این جهت، حمد و سپاس الهى را به جاى‏ مى‏آوردم. وى هرگز از سه حال بیرون نبود: یا روزه بود، یا به ‏عبادت خدا ایستاده بود و یا به ذكر حق مشغول بود. آن بزرگوار از پرهیزكاران بزرگ و پارسایان والا مقام و خدا ترس بود... مجالسش لذت بخش و سودش به دیگران بسیار بود. هرگاه مى‏خواست‏ بگوید: «قال رسول الله‏» رنگ مباركش گاهى سبز و گاهى زرد مى‏شد، به طورى كه دیگر نزد آشنایان خود هم شناخته نمى‏شد.

در یكى از سال‏ها با وى حج گزاردم. هنگامى كه شتر آن حضرت به‏محل احرام «میقات‏» رسید، هرچه مى‏خواست‏بگوید: «لبیك اللهم‏لبیك‏» نتوانست. به روى زمین بیفتاد. عرض كردم: آقا! ناچارهستید از این كه تلبیه را بگویید. آن حضرت فرمود: اى ابن‏ابى‏عامر! چگونه به خود جرات دهم و بگویم: «لبیك اللهم‏لبیك‏»; در حالى كه مى‏ترسم كه پروردگار در جواب بگوید: «لالبیك‏و لا سعدیك‏». (1)

2-ابن رئاب گوید: امام صادق علیه السلام در سجده چنین مى‏گفت: «اللهم ‏اغفرلى و لاصحاب ابى‏ فانى اعلم ان فیهم من ینقصنى‏»؛ خداوندا! مرا و یاران پدرم را بیامرز. مى‏دانم در میان آنان كسانى هستند كه بدى من را مى‏گویند. (2)

3- ابن ابى‏یعفور مى‏گوید: امام صادق علیه السلام در حالى كه سر مبارك خود را به طرف آسمان بلند كرده بود، چنین مى‏گفت: «رب لاتكلنى الى ‏نفسى طرفة عین ابدا لا اقل و لا اكثر»؛ خداوندا ! مرا به اندازه ‏یك چشم به هم زدن، به خود وامگذار؛ نه كمتر و نه بیشتر. آنگاه ‏اشك‎هاى آن حضرت سرازیر گشت و به طرف ما روى گرداند و فرمود: اى ‏فرزند یعفور! خداوند یونس بن متى را كمتر از یك چشم به هم زدن ‏به خودش واگذار نمود، او آن ‏گناه را مرتكب گشت. عرض كردم: آیا به كفر رسید؟ فرمود: خیر، ولى مرگ در آن هنگام، هلاك و نابودى است. (3)

4- مرازم بن حكیم مى‏گوید: امام صادق علیه السلام دستور داد تا نامه‏اى ‏براى او نوشتند. در آن نامه جمله ان شاء الله را ننوشته بودند. نامه را خواند و فرمود: چگونه امیدوارید كه این كار (كه به ‏خاطر آن این نامه نوشته شده است.) به سرانجام برسد، در حالى كه ‏در آن، جمله ان شاء الله وجود ندارد! آن گاه دستور داد آن جمله‏ به نامه اضافه گردد. (4)

5- ابن ابى‏یعفور مى‏گوید: شخصى نزد امام صادق علیه السلام میهمان بود. میهمان برخاست تا برخى از كارهاى منزل آن حضرت را انجام دهد. وى نپذیرفت و خودش آن كار را انجام داد. آن گاه فرمود:

پیامبر صلی الله علیه و آله از به كار گرفتن میهمان نهى نموده است. (5)

6- یعقوب سراج مى‏گوید: براى تسلیت گفتن همراه امام صادق علیه السلام راهى منزل بعضى از خویشاوندان آن حضرت شدم. در بین راه بند كفش‏ امام پاره شد. آن حضرت كفش خود را به دست گرفت و با پاى برهنه به راه خود ادامه داد. ابن ابى‏یعفور كفش خود را درآورد و تقدیم امام صادق علیه‎السلام كرد. اما آن حضرت نپذیرفت و فرمود: صاحب مصیبت ‏سزاوارتر است از صبر بر آن. امام  با پاى برهنه به راه خود ادامه داد. (6)

7- حماد بن عثمان مى‏گوید: خدمت امام صادق علیه السلام بودم. مردى به وى‏ گفت: خداوند كارهاى شما را بهبود بخشد. شما فرمودید كه حضرت‏ على علیه السلام لباس‏هاى زبر، با قیمت چهار درهم و ... بر تن مى‏كرد ولى شما لباس نو بر تن مى‏كنید! حضرت در پاسخ فرمود: حضرت على ‏ابن ‏ابى ‏طالب علیه السلام آن لباس‏ها را در زمانى مى‏پوشید كه ناپسند نبود و پوشیدن آن نزد مردم ناشایسته نبود ولى هر كس اكنون آن نوع ‏لباس‏ها را بر تن كند، انگشت نما و مشهور مى‏گردد. پس بهترین و نیكوترین لباس‏ها در هر زمان، لباس اهل آن زمان مى‏باشد. البته ‏قائم ما اهل‏بیت علیه‎السلام هرگاه قیام كند لباس‏هاى حضرت ‏امیرالمؤمنین علیه السلام را مى‏پوشد و به سیره آن حضرت عمل مى‏كند. (7)

8- عبدالاعلى مى‏گوید: در كوچه‏هاى مدینه امام صادق علیه السلام را ملاقات ‏نمودم و عرض كردم: فدایت ‏شوم! با این (مقام و منزلت) حالى كه ‏نزد خدا و خویشاوندى كه با پیامبر صلی الله علیه و آله دارید، باز تلاش مى‏كنید و در چنین روز گرمى خود را در فشار و سختى قرار مى‏دهید؟! حضرت در پاسخ فرمود: اى عبدالاعلى! جهت طلب روزى بیرون آمدم تا از افرادى همانند تو بى‏نیاز شوم. (8)

9- ابن عمرو شیبانى مى‏گوید: به دیدار امام صادق علیه السلام رفتم. آن‏ حضرت بیلى در دست و روپوشى خشن و ضخیم بر تن داشت و در باغ خود مشغول كار كردن بود. عرق از بدن مباركش سرازیر بود. عرض كردم:

بیل را به من بدهید تا این كار را من انجام دهم. فرمود: من‏ دوست دارم انسان در راه طلب روزى خود از گرماى آفتاب آزار ببیند. (9)

10- عبدالرحمن بن حجاج مى‏گوید: خدمت امام صادق علیه السلام بودیم. مقدارى غذا خوردیم. طبقى از برنج آوردند. ما عذر آوردیم. حضرت ‏فرمود: شما كار خوبى نكردید! بدانید هر كس علاقه و محبتش به ما بیشتر باشد، نزد ما نیكوتر غذا مى‏خورد. عبدالرحمن مى‏گوید: پس‏ مقدارى از آن غذا را خوردم. آن گاه حضرت فرمود: حالا درست ‏شد. در این هنگام شروع كرد براى ما از پیامبر سخن گفتن. فرمود: روزى از سوى انصار طبقى از برنج ‏براى پیامبر آوردند. آن ‏حضرت مقداد، سلمان و ابوذر را دعوت نمود تا از آن غذا تناول ‏نمایند. آنها عذر آوردند. حضرت فرمود: شما كارى نكردید. عزیزترین و محبوب‏ترین شما نزد ما كسانى هستند كه نزد ما نیكو و خوب غذا بخورند. آنها شروع نمودند به نیكو غذا خوردن. آن گاه ‏حضرت فرمود: خداوند آنان را رحمت كند و از آنان راضى بگردد و درودش بر آنان باد. (10)

11- معلى بن خنیس مى‏گوید: امام صادق علیه السلام در شبى بارانى از خانه ‏به سوى «ظله بنى ساعده‏» رفت. به دنبال او رفتم. گویا چیزى از دست او بر زمین افتاد. حضرت گفت: «بسم الله اللهم رده‏ علینا»؛ به نام خدا، خداوندا آن را به ما بازگردان. نزدیك آن ‏حضرت رفتم و سلام كردم. فرمود: معلى، تو هستى؟ عرض كردم: آرى، فدایت‏ شوم! فرمود: با دست‏ خود زمین را جستجو كن؛ هر چه یافتى آن‏ را به من بازگردان.

معلى مى‏گوید: نان‏هاى خرد شده‏اى روى زمین افتاده بود. هرچه پیدا كردم به آن حضرت مى‏دادم. انبانى از نان نزد آن حضرت بود. عرض‏كردم: آیا اجازه مى‏دهید آن را من بیاورم؟ فرمود: خیر. من ‏شایسته و سزاوارترم از تو، ولى با من بیا. به «ظله بنى ‏ساعده‏»رسیدیم. گروهى را دیدم كه در خواب بودند. آن حضرت یك یا دو قرص‏ از آن نان‏ها را زیر لباس آنان مى‏گذاشت. تقسیم نان به آخرین نفر كه تمام شد، بازگشتیم. عرض كردم: فدایت ‏شوم! آیا اینها از حق‏ آگاهى دارند (شیعه هستند)؟ فرمود: اگر از حق آگاه بودند، به ‏طور حتم در نمك طعام نیز با آنان مواسات و از خود گذشتگى‏مى‏كردم. (نمك نیز به آنان مى‏دادم.) (11)

پى‏نوشت‎ها:

1- امالى، شیخ صدوق، ص‏169/ بحارالانوار، ج‏47، ص‏16.

2- قرب الاسناد، ص 101/ بحارالانوار، ج‏47، ص‏17.

3- الكافى، ج 2، ص 581/ بحارالانوار، ج‏47، ص‏47.

4- الكافى، ص 661/ بحارالانوار، ج‏47، ص 48.

5- همان، ج‏6، ص 328/ بحارالانوار، ج‏47، ص 41.

6-همان، ص 464/ بحارالانوار، ج‏47، ص 41.

7- همان، ص 444/ بحارالانوار، ج‏47، ص 55.

8- همان، ج 5، ص 74/ بحارالانوار، ج‏47، ص‏56.

9- همان، ص‏76/ بحارالانوار، ج‏47، ص‏57.

10- كافى، ج‏6، ص 278/ بحارالانوار، ج‏47، ص 40.

11- ثواب الاعمال، ص‏129/ بحارالانوار، ج‏47، ص 21.

منبع:

ماهنامه كوثر، ش 40 ، باقر دریاب نجفى

معرفی امام صادق علیه السلام از نگاه مالک بن انس

مالک بن انس که در مدینه بود، نسبتا آدم خوش نفسی بوده است. می‏گوید: من می‏رفتم نزد جعفر بن محمد (و کان کثیر التبسم) و خیلی زیاد تبسم‏ داشت، یعنی به اصطلاح خوشرو بود و عبوس نبود، و از آدابش این بود که وقتی اسم پیغمبر را در حضورش می‏بردیم رنگش تغییر می‏کرد (یعنی آنچنان نام پیغمبر به هیجانش می‏آورد که رنگش تغییر می‏کرد.) من زمانی با او آمد و شد داشتم. بعد، از عبادت امام صادق علیه السلام نقل‏ می‏کند که چقدر این مرد عبادت می‏کرد و عابد و متقی بود. آن داستان‏ معروف را همین مالک نقل کرده که می‏گوید در یک سفر با امام با هم به مکه مشرف می‏شدیم، از مدینه خارج شدیم و به مسجد شجره رسیدیم، لباس احرام پوشیده بودیم و می‏خواستیم لبیک بگوییم و رسما محرم شویم. همانطور سواره داشتیم مُحرم‏ می‏شدیم، ما همه لبیک گفتیم، من نگاه کردم دیدم امام می‏خواهد لبیک‏ بگوید اما چنان رنگش متغیر شده و آنچنان می‏لرزد که نزدیک است از روی‏ مرکبش به روی زمین بیفتد، از خوف خدا .

من نزدیک شدم و عرض کردم: یابن رسول الله ! بالاخره بفرمایید، چاره‏ای نیست، باید گفت. به من‏ گفت: من چه بگویم؟! به کی بگویم لبیک؟! اگر در جواب من گفته شد: «لا لبیک» آن وقت من چه کنم؟! این روایتی است که مرحوم آقا شیخ عباس قمی و دیگران در کتاب‎هایشان نقل می‏کنند، و همه نقل کرده‏اند.

راوی این روایت چنانکه گفتیم مالک بن انس امام اهل تسنن است. همین مالک می‏گوید: «ما رأت عین و لا سمعت اذن و لا خطر علی قلب بشر افضل من جعفر بن محمد»؛ چشمی ندیده و گوشی نشنیده و به قلب بشر خطور نکرده‏ مردی با فضیلت‎تر از جعفر بن محمد .

منبع:

کتاب سیری در سیره ائمه اطهار، صص 132-131.

پنج درس آموزنده و ارزشمند از امام صادق علیه السلام

1- مرحوم قطب الدّین راوندى روایت كرده است:

روزى از امام جعفر صادق علیه السلام سؤال كردند: روزگار خود را چگونه سپرى مى‎فرمائى؟

حضرت در جواب فرمود: عمر خویش را بر چهار پایه و ركن اساسى سپرى مى‎نمایم:

مى‎دانم آنچه كه روزى براى من مقدّر شده است، به من خواهد رسید و نصیب دیگرى نمى‎گردد.

مى‎دانم داراى وظائف و مسئولیّت‎هائى هستم، كه غیر از خودم كسى توان انجام آنها را ندارد.

مى‎دانم مرا مرگ در مى‎یابد و ناگهان بدون خبر قبلى مرا مى‎رباید؛ پس باید هر لحظه آماده مرگ باشم.

و مى‎دانم خداى متعال بر تمام امور و حالات من آگاه و شاهد است و باید مواظب اعمال و حركات خود باشم .(1)

2- در روایات متعدّدى وارد شده است:

هرگاه كه امام جعفر صادق علیه السلام در باغستان و مزرعه، بیل در دست داشته و مشغول كشاورزى و كارگرى مى‎بود؛ و اصحاب و دوستان، حضرت را با آن حالت مشاهده مى كردند، عرضه مى‎داشتند: یابن رسول الله! چرا در این موقعیت خود را به زحمت انداخته‎اید؟!

اجازه فرمائید تا ما كمك كنیم و شما استراحت نمائید؟

حضرت در جواب مى‎فرمود: مرا به حال خود وا گذارید، من علاقه‎مندم كه خداوند مرا در حالتى مشاهده نماید كه با دست خود زحمت مى‎كشم و كار مى‎كنم و جسم خود را براى به دست آوردن روزى حلال به زحمت و مشقّت انداخته‎ام.(2)

3- بعضى از بزرگان همانند مرحوم إربلى حكایت كرده‎اند:

روزى مگسى بر صورت منصور دوانیقى نشست و منصور با دست خود آن را دور ساخت، مگس بار دیگر برگشت و بر همان جاى اول نشست و باز منصور آن را دور كرد.

و این كار چند مرتبه تكرار شد تا آن كه منصور به خشم آمد، در همان حال، امام جعفر صادق علیه‎السلام وارد شد.

منصور گفت: یابن رسول الله! خداوند متعال براى چه مگس را آفریده است؟

حضرت در پاسخ فرمود: براى آن كه به وسیله آن، جبّاران را ذلیل و متواضع گرداند.(3)

4- مرحوم نراقى در كتاب ارزشمند خود آورده است:

شخصى نزد امام جعفر صادق علیه السلام حضور یافت؛ و عرضه داشت: یابن رسول الله! پدرم پیر و ضعیف گشته است به طورى كه همانند بچه كوچك باید در خدمت او باشم؛ و نیز او را براى قضاء حاجت بغل مى‎كنم .

حضرت فرمود: چنانچه توان داشته باشى باید این كار را ادامه دهى؛ و نیز باید با كمال ملاطفت و مهربانى برایش لقمه بگیرى و در دهانش بگذارى .

انجام این امور فرداى قیامت، راه ورود به بهشت را برایت آسان مى‎گرداند.

 (4)
 

5- صفوان جمّال حكایت می‎كند:

روزى در خدمت آن حضرت بودم، كه فرمود: اى صفوان! آیا تعداد سفیران و پیامبرانى را كه خداوند متعال براى هدایت بندگان؛ مبعوث گردانیده است، مى‎دانى؟

عرض كردم: خیر، نمى‎دانم .

امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند یك صد و بیست و چهار هزار پیغمبر برانگیخت و به همان تعداد نیز وصىّ و جانشین منصوب و معرفى كرده، كه تمامى آنها اهل صدق حدیث و اداى امانت و زاهد در امور دنیا بوده‎اند.

سپس حضرت در ادامه فرمایش خود افزود: خداوند متعال پیغمبرى بهتر و با فضیلت‎تر از حضرت محمد مصطفى صلى الله علیه و آله نفرستاد.

و نیز جانشینى بهتر و با فضیلت‎تر از جانشین آن بزرگوار یعنى؛ حضرت امیرالمؤمنین امام على بن ابى طالب علیه السلام معرفى نكرده است .(5)

پی‎نوشت‎ها:

1- مستدرك الوسائل، ج 12، ص 172، ح 15.

2- كافى، ج 5، ص 76/ بحارالانوار، ج 47، ص 57/ وافى، ج 17، ص 30 و 36.

3- كشف الغمّة، ج 2، ص 373.

4- جامع السّعادات، ج 2، ص 265.

5- بحارالانوار، ج 16، ص 352، به نقل از اختصاص شیخ مفید.

منبع:

کتاب چهل داستان و چهل حدیث از امام جعفر صادق علیه السلام؛ عبدالله صالحى

امام صادق علیه السلام از منظر دانشوران اهل تسنن

درباره‏ عظمت امام صادق علیه السلام نه تنها توسط شیعیان به فراوانى سخن ‏گفته شده است، بلكه در این باره جمع كثیرى از دانشوران و بزرگان ‏اهل تسنن و جماعت لب به سخن گشوده‏اند. پیشوایان مذاهب اهل سنت، عالمان نامدار اسلامى و صاحب نظران زبردست در باره‏ برجستگى‏هاى ‏علمى، عملى، اخلاقى، كرامت و عظمت آن امام هدایت، امام جعفرصادق علیه السلام بسیار سخن گفته‏اند. اینك در این نوشتار به طور گذرا به‏ بیان برخى از این اظهار نظرها و اعترافات مى‏پردازیم.

ابوحنیفه و امام صادق علیه السلام

«نعمان بن ثابت ‏بن زوطى‏» معروف به «ابو حنیفه‏» (80 - 150ه. ق.) پیشواى فرقه‏ حنفى كه از نظر زمانى معاصر با امام ‏صادق علیه السلام بود، درباره‏ عظمت امام صادق علیه السلام اظهارات و اعترافات‏خوبى دارد. از جمله درباره‏ آن حضرت گفت:

«ما رأیت افقه من جعفر بن محمد و انه اعلم الامه‏»؛ من فقیه‏تر و داناتر از جعفر بن محمد ندیده‏ام. او داناترین فرد این امت است. (1)

در زمان امام صادق علیه السلام منصور دوانقى، خلیفه‏ مقتدر عباسى، قدرت ‏سیاسى را در اختیار داشت، او همواره از مجد و عظمت‏ بنى‏ على و بنى‏فاطمه به ویژه امام صادق علیه السلام رنج مى‏برد و براى رهایى از این ‏رنج گاهى ابوحنیفه را تحریك مى‏كرد كه در برابر امام صادق علیه السلام بایستد؛ منصور عباسى او را به عنوان مهم‏ترین دانشوران عصر تكریم مى‏كرد تا شاید بتواند بر مجد و عظمت علمى امام جعفر بن ‏محمد علیه السلام فائق آید.

در این رابطه خود ابوحنیفه نقل مى‏كند و مى‏گوید:

«روزى منصور دوانقى كسى را نزد من فرستاد و گفت: اى ابوحنیفه! مردم شیفته‏ جعفر بن محمد شده‏اند، او در بین مردم از پایگاه ‏اجتماعى وسیعى بهره‏مند است، تو براى این كه پایگاه جعفر بن محمد را خنثى كنى و در دید مردم از عظمت او به خصوص از عظمت علمى ‏او بكاهى، چند مساله‏ پیچیده و غامض را آماده كن و در وقت ‏مناسب از او بپرس تا بلكه با ناتوان شدن جعفر بن محمد از پاسخ‏گویى، او را تحقیر نمایى و دیگر، مردم شیفته‏ او نباشند و از او فاصله بگیرند.

در همین رابطه من چهل مساله‏ مشكل را آماده كردم و در یكى از روزها كه منصور در «حیره‏»  بود و مرا طلبید، به حضورش رسیدم. همین كه وارد شدم، دیدم جعفر بن محمد در سمت راستش نشسته است، وقتى كه چشمم به آن حضرت افتاد، آن چنان تحت تاثیر ابهت و عظمت او قرار گرفتم كه از توصیف آن عاجزم. با دیدن منصور خلیفه‏ عباسى آن ابهت‏ به من دست نداد، در حالى كه منصور خلیفه ‏است و خلیفه به جهت این كه قدرت سیاسى در اختیارش است ‏باید ابهت‏ داشته باشد. سلام گفتم و اجازه خواستم تا در كنارشان بنشینم؛ خلیفه با اشاره اجازه داد و در كنارشان نشستم. آن گاه منصور عباسى به جعفر بن محمد نگاه كرد و گفت:

ابو عبدالله! ایشان ابوحنیفه هستند.

او پاسخ داد: بلى، او را مى‏شناسم. سپس منصور به من نگاهى كرد و گفت: ابوحنیفه! اگر سوالى دارى از ابوعبدالله، جعفر بن محمد بپرس و با او در میان بگذار. من گفتم: بسیار خوب. فرصت را غنیمت ‏شمردم و چهل مساله‏اى را كه از پیش آماده كرده بودم، یكى ‏پس از دیگرى با آن حضرت در میان گذاشتم. بعد از بیان‏ هر مساله‏اى، امام صادق علیه السلام در پاسخ آن بیان مى‏فرمود:

عقیده‏ شما در این باره چنین و چنان است، عقیده‏ علماى مدینه ‏در این مساله این چنین ا ست و عقیده‏ ما هم این است.

در برخى از مسائل آن حضرت با نظر ما موافق بود و در برخى هم با نظر علماى مدینه موافق بود و گاهى هم با هر دو نظر مخالفت مى‏كرد و خودش نظر سومى را انتخاب مى‏كرد و بیان مى‏داشت.

من تمامى چهل سؤال مشكلى را كه برگزیده بودم یكى پس از دیگرى ‏با او در میان گذاشتم و جعفر بن محمد هم بدین گونه‏اى كه بیان شد به جملگى آنها، با متانت تمام و با تسلط خاصى كه داشت پاسخ‏ گفت.»

سپس ابوحنیفه بیان داشت:

«ان اعلم الناس اعلمهم باختلاف الناس‏» ؛ «همانا دانشمندترین مردم كسى است كه به آراء و نظریه‏هاى مختلف‏ دانشوران در مسائل علمى احاطه و تسلط داشته باشد.» و چون‏ جعفر بن محمد این احاطه را دارد، بنابراین او داناترین فرداست.» (2)

همو درباره‏ عظمت علمى امام صادق علیه السلام بیان داشت:

«لولا جعفر بن محمد ما علم الناس مناسك حجهم» (3) ؛ اگر جعفر بن محمد نبود، مردم احكام و مناسك حجشان را نمى‏دانستند.

مالك بن انس و امام صادق علیه السلام

مالك بن انس (97 - 179 ه .ق) یكى از پیشوایان چهارگانه‏ اهل ‏سنت و جماعت و رئیس فرقه‏ مالكى است كه مدتى افتخار شاگردى ‏امام صادق علیه السلام نصیب وى شد. (4) او در باره‏ عظمت و شخصیت علمى‏ و اخلاقى امام صادق علیه السلام چنین مى‏گوید:

«و لقد كنت آتى جعفر بن محمد و كان كثیرالمزاح و التبسم، فاذا ذكر عنده النبى(ص) اخضر و اصفر، و لقد اختلفت الیه زمانا و ما كنت اراه الا على ثلاث خصال: اما مصلیا و اما صائما و اما یقراء القرآن. و ما راءیته قط یحدث عن رسول الله(ص) الا على ‏الطهاره و لا یتكلم فى ما لا یعنیه و كان من العلماءالزهاد الذین ‏یخشون الله و ما رأیته قط الا یخرج الوساده من تحته و یجعلها تحتى.» (5)

«مدتى به حضور جعفر بن محمد مى‏رسیدم. آن حضرت اهل مزاح بود. همواره تبسم ملایمى بر لب‏هایش نمایان بود. هنگامى كه در محضر آن‏ حضرت نام مبارك رسول گرامى اسلام به میان مى‏آمد، رنگ ‏رخساره‏هاى جعفر بن محمد به سبزى و سپس به زردى مى‏گرایید. در طول ‏مدتى كه به خانه‏ آن حضرت آمد و شد داشتم، او را ندیدم جز این‏ كه در یكى از این سه خصلت و سه حالت ‏به سر مى‏برد، یا او را در حال نماز خواندن مى‏دیدم و یا در حالت روزه‏دارى و یا در حالت‏ قرائت قرآن.

من ندیدم كه جعفر بن محمد بدون وضو و طهارت از رسول خدا حدیثى نقل كند. من ندیدم كه آن حضرت سخنى بى‏فایده و گزاف ‏بگوید. او از عالمان زاهدى بود كه از خدا خوف داشت. ترس از خدا سراسر وجودش را فراگرفته بود.

هرگز نشد كه به محضرش شرفیاب شوم، جز این كه زیراندازى كه‏ زیر پاى آن حضرت گسترده شده بود، آن را از زیر پایش برمى‎داشت و زیر پاى من مى‏گستراند.»

مالك بن انس درباره‏ زهد و عبادت و عرفان امام صادق علیه السلام بیان ‏داشت:

به همراه امام صادق علیه السلام به قصد مكه و براى انجام مناسك حج از مدینه خارج شدیم. به مسجد شجره كه میقات مردم مدینه است، رسیدیم. لباس احرام پوشیدیم، در هنگام پوشیدن لباس احرام تلبیه‏گویى یعنى گفتن: «لبیك اللهم لبیك‏» لازم است. دیگران طبق‏ معمول این ذكر را بر زبان جارى مى‏كردند.»

مالك مى‏گوید: من متوجه امام صادق علیه السلام شدم، دیدم حال حضرت منقلب‏ است. امام صادق علیه السلام مى‏خواهد لبیك بگوید ولى رنگ رخساره‏اش متغیر مى‏شود. هیجانى به امام دست مى‏دهد و صدا در گلویش مى‏شكند، و چنان كنترل اعصاب خویش را از دست مى‏دهد كه مى‏خواهد بى‏اختیار از مركب به زمین بیفتد. مالك مى‏گوید: من جلو آمدم و گفتم: اى‏ فرزند پیامبر! چاره‏اى نیست این ذكر را باید گفت. هر طورى كه ‏شده باید این ذكر را بر زبان جارى ساخت. حضرت فرمود:

«یابن ابى‏ عامر! كیف اجسر ان اقول لبیك اللهم لبیك و اخشى ان‏ یقول عزوجل لا لبیك و لا سعدیك.»

اى پسر ابى‏عامر! چگونه جسارت بورزم و به خود جرات و اجازه ‏بدهم كه لبیك بگویم؟ «لبیك‏» گفتن به معناى این است كه‏ خداوندا، تو مرا به آن چه مى‏خوانى با سرعت تمام اجابت مى‏كنم و همواره آماده‏ انجام آن هستم. با چه اطمینانى با خداى خود این‏طور گستاخى كنم و خود را بنده‏ آماده به خدمت معرفى كنم؟! اگر در جوابم گفته شود: «لا لبیك و لا سعدیك‏» آن وقت چه كنم؟ (6)

همو در سخنى دیگر درباره فضیلت و عظمت امام صادق علیه السلام مى‏گوید:

«ما رأت عین و لا سمعت اذن و لا خطر على قلب بشر افضل من ‏جعفر بن محمد» (7) ؛ هیچ چشمى ندیده است و هیچ گوشى نشنیده است و به قلب هیچ بشرى ‏خطور نكرده است، مردى كه با فضیلت‏تر از جعفر بن محمد باشد.

درباره‏ى مالك بن انس نوشته‏اند:

«و كان مالك بن انس یستمع من جعفر بن محمد و كثیرا ما یذكر من ‏سماعه عنه و ربما قال حدثنى الثقه یعنیه» ؛ مالك بن انس از جعفر بن محمد سماع حدیث مى‏نمود و بسیار آن چه را كه از او سماع (گوش می‎کرد) مى‏كرد، بیان مى‏نمود و چه بسا مى‏گفت: این حدیث را مرد ثقه به من حدیث كرده است كه مرادش جعفر بن محمد بود. (8)

حسین بن یزید نوفلى مى‏گوید:

«سمعت مالك بن انس الفقیه یقول والله ما راءت عینى افضل من‏ جعفر بن محمد علیهماالسلام زهدا و فضلا و عباده و ورعا. و كنت اقصده‏ فیكرمنى و یقبل على فقلت له یوما یابن رسول الله ما ثواب من ‏صام یوما من رجب ایمانا و احتسابا فقال (و كان والله اذا قال ‏صدق) حدثنى ابیه عن جده قال رسول الله(ص) من صام یوما من‏ رجب ایمانا و احتسابا غفر له. فقلت له یابن رسول الله فى ثواب‏ من صام یوما من شعبان فقال حدثنى ابى‏ عن ابیه عن جده قال ‏رسول الله(ص) من صام یوما من شعبان ایمانا و احتسابا غفر له.» (9)

ابن شبرمه و امام صادق علیه السلام

عبدالله بن شبرمه بن طفیل ضببى معروف به «ابن شبرمه‏» (72-144 ه .ق) قاضى و فقیه نامدار كوفه، درباره‏ امام صادق علیه السلام مى‏گوید:

«ما ذكرت حدیثا سمعته من جعفر بن محمد علیه السلام الا كادان یتصرع له ‏قلبى سمعته یقول حدثنى ابى‏ عن جدى عن رسول الله» (10) ؛ به یاد ندارم حدیثى را از جعفر بن محمد شنیده باشم جز این كه در عمق جانم تاثیر گذاشته باشد. از او شنیدم كه در نقل حدیث ‏مى‏گفت كه از پدرم و از جدم و از رسول خدا این روایت را نقل‏ مى‏كنم.

همو گفت:

«واقسم بالله ما كذب على ابیه و لا كذب ابوه على جده و لا كذب‏ جده على رسول الله» (11) ؛ به خدا سوگند! نه جعفر بن محمد در نقل روایات از پدرش دروغ ‏مى‏گفت و نه پدرش بر جدش دروغ مى‏گفت و نه او بر پیامبر . یعنى‏ آنچه كه در سلسله‏ سند روایات جعفر بن محمد وجود دارد جملگى ‏درست است.

ابن ‏ابى لیلى و امام صادق علیه السلام

شیخ صدوق روایتى نقل مى‏كند كه محمد بن عبدالرحمان معروف به ‏«ابن ابى‏ لیلى‏» (74- 148 ه .ق) فقیه، محدث، مفتى و قاضى ‏بنام كوفه نزد امام صادق علیه السلام رفت و از آن حضرت پرسش هایى نمود و پاسخ‏هاى خوبى شنید. سپس به امام خطاب كرد و عرض نمود:

«اشهد انكم حجج الله على خلقه» (12) ؛ شهادت مى‏دهم كه شما حجت‏هاى خداوندى بر بندگانش هستید.

عمرو بن عبید معتزلى و امام صادق علیه السلام

«عمرو بن عبید معتزلى‏» به نزد امام جعفر بن محمد علیه السلام مشرف شد، وقتى رسید این آیه را تلاوت نمود: «الذین یجتنبون كبائر الاثم و الفواحش.‏» (13)

سپس ساكت‏ شد. امام صادق علیه السلام فرمود: چرا ساكت ‏شدى؟ گفت: خواستم ‏كه شما از قرآن گناهان كبیره را یكى پس از دیگرى براى من بیان ‏نمایى. حضرت شروع كرد و به ترتیب از گناه بزرگ‏تر یكى پس از دیگرى را بیان نمود. از بس كه امام خوب و عالى پاسخ عمرو بن ‏عبید را داد كه در پایان عمرو بن عبید بى‏اختیار گریست و فریاد زد:

«هلك من قال براءیه و نازعكم فى الفضل و العلوم‏» (14) ؛ هر كس به راى خویش سخن بگوید و در فضل و علم با شما منازعه ‏كند، هلاك مى‏شود.

جاحظ و امام صادق علیه السلام

«ابو بحر جاحظ بصرى‏» كه از دانشوران مشهور قرن‏ سوم بود، درباره‏ امام صادق علیه السلام بیان داشت:

«جعفر بن محمد الذى ملا الدنیا علمه و فقهه و یقال ان اباحنیفه من ‏تلامذته و كذلك سفیان الثورى و حسبك بهما فى هذاالباب» (15) ؛ جعفر بن محمد كسى بود كه علم و فقه آن حضرت جهان را پر كرده است ‏و گفته مى‏شود كه ابوحنیفه و سفیان ثورى از شاگردان او بودند. همین در عظمت علمى آن حضرت كافى است.

عمر بن مقدام و امام صادق علیه السلام

«عمر بن مقدام‏» از علماى معاصر امام صادق علیه السلام درباره‏ آن حضرت‏ مى‏گوید:

«كنت اذا نظرت الى جعفر بن محمد علمت انه من سلاله النبیین و قد رأیته واقفا عند الجمره یقول سلونى، سلونى» (16) ؛ هنگامى كه جعفر بن محمد را مى‏دیدم، مى‏فهمیدم كه او از نسل ‏پیامبران است. خودم دیدم كه در جمره‏ منا ایستاده بود و از مردم مى‏خواست كه از او بپرسند و از علم سرشار او بهره‏مند شوند ... .

شهرستانى و امام صادق علیه السلام

ابوالفتح محمد بن ابى‏القاسم اشعرى معروف به «شهرستانى‏»(479-547 ه .ق) در كتاب گرانسنگ «الملل و النحل‏» درباره‏ ‏عظمت امام صادق علیه السلام مى‏نویسد:

«و هو ذو علم عزیز فى الدین و ادب كامل فى الحكمه و زهر بالغ ‏فى الدنیا و ورع تام عن الشهوات» (17) ؛ امام صادق علیه السلام در امور و مسایل دینى، از دانشى بى‏پایان و در حكمت، از ادبى كامل و نسبت ‏به امور دنیا و زرق و برق‏هاى آن، از زهدى نیرومند برخوردار بود و از شهوت‏هاى نفسانى دورى مى‏گزید.

 

ابن خلكان و امام صادق علیه السلام

ابن خلكان درباره‏ امام صادق علیه السلام مى‏نویسد:

«احد الائمه الاثنى عشر على مذهب الامامیه و كان من سادات‏ اهل‏البیت و لقب بالصادق لصدق مقالته و فضله اشهر من ان یذكر» ؛ او یكى از امامان دوازده‎گانه‏ امامیه و از بزرگان اهل‏بیت رسول‏ خدا بود. به جهت صدق در گفتارش به لقب صادق شهرت یافت و فضل‏ او مشهورتر از آن است كه نیازمند به توضیح داشته باشد.

ابن خلكان همچنین مى‏نویسد: امام صادق علیه السلام در صنعت كیمیا (شیمى) از مهارت خاصى بهره‏مند بود، ابوموسى جابر بن حیان طرطوسى، شاگرد ایشان بود. جابر كتابى شامل هزار ورق تالیف كرد كه تعلیمات ‏جعفر بن محمد را در برداشت و حاوى پانصد رساله بود. (18)

ابن حجر عسقلانى و امام صادق علیه السلام

شهاب الدین ابوالفضل احمد بن على مصرى شافعى، مشهور به «ابن‏ حجر عسقلانى‏» (773-852 ه .ق) درباره‏ امام صادق علیه السلام مى‏گوید:

«جعفر بن محمد بن على بن حسین بن على بن ابى طالب فقیهى است‏ بسیار راست گفتار.» (19)

ابن حجر در كتاب تهذیب التهذیب از ابى‏حاتم و او از پدرش نقل ‏مى‏كند كه درباره‏ امام صادق علیه‎السلام بیان داشت: «لا یسأل عن مثله.»

و نیز مى‏نویسد: ابن عدى گفته است:

«و لجعفر احادیث و نسخ و هو من ثقات الناس ... و ذكره ابن حبان ‏فى‏الثقات و قال كان من سادات اهل‏البیت فقها و علما و فضلا ... و قال النسایى فى‏الجرح و التعدیل ثقه.» (20)

براى جعفر بن محمد احادیث و نسخه‏هاى بسیار است. او از افراد موثق است. ابن حبان او را در زمره‏ ثقات قرار داده است و گفته‏ است: جعفر بن محمد از بزرگان اهل‏بیت رسول خدا است و ازجهت ‏فقه، علم و فضل مقام بالایى دارد. «نسایى‏» در جرح و تعدیل، امام صادق علیه السلام را از افراد «ثقه‏» معرفى كرده است.

صاحب «سیر اعلام النبلاء» و امام صادق علیه السلام

صاحب «سیر اعلام النبلاء» درباره‏ امام صادق علیه السلام مى‏نویسد:

جعفر بن محمد بن على بن حسین كه از فرزندان حسین بن على ریحانه‏ ‏رسول خدا است، یكى از بزرگان است كه مادرش «ام فروه‏» دختر قاسم بن محمد بن ابى‏بكر است و مادر ام فروه «اسماء» دختر عبدالرحمان بن ابى‏بكر است. به همین جهت است كه آن حضرت مى‏گفت: من از دو جهت ‏به ابوبكر منتسبم. او بزرگ بنى‏هاشم است. از محضر علمى او افراد بسیارى كسب فیض كردند، از جمله، فرزندش «موساى‏ كاظم‏»، «یحیى ابن سعید انصارى‏»، «یزید بن عبدالله‏»، «ابوحنیفه‏»، «ابان بن تغلب‏»، «ابن جریح‏»، «معاویة ‏بن ‏عمار»، «ابن اسحاق‏»، «سفیان‏»، «شبعه‏»، «مالك‏»، «اسماعیل بن جعفر»، «وهب بن خالد»، «حاتم بن اسماعیل‏»،«سلیمان بن بلال‏»، «سفیان بن عینیه‏»، «حسن بن صالح‏»، «حسن بن عیاش‏»، «زهیر بن محمد»، «حفص بن غیاث‏»، «زید بن‏ حسن‏»، «انماطى‏»، «سعید بن سفیان اسلمى‏»، «عبدالله بن‏ میمون‏»، «عبدالعزیز بن عمران زهرى‏»، عبدالعزیز دراورى‏»، «عبدالوهاب ثقفى‏»، «عثمان بن فرقد»، «محمد بن ثابت ‏بنانى‏»، «محمد بن میمون زعفرانى‏»، «مسلم زنجى‏»، «یحیى‏قطان‏»، «ابوعاصم نبیل‏» و ... (21)

همو در كتاب «میزان الاعتدال‏» مى‏نویسد:

جعفر بن محمد یكى از امامان بزرگ است كه مقامى بس بزرگ دارد و نیكوكار و صادق است. (22)

ابن حجر هیتمى و امام صادق علیه السلام

شهاب الدین ابوالعباس، احمد بن بدرالدین شافعى، معروف به «ابن ‏حجر هیتمى‏» (909 - 974 ه.ق) در «صواعق المحرقه‏» درباره‏ ‏امام صادق علیه السلام مى‏نویسد:

مردم از آن حضرت دانش‏هاى بسیارى فرا گرفته‏اند. این علوم و دانش‏ها توسط مسافران به همه ‏جا راه یافت و سرانجام آوازه‏ ‏جعفر بن محمد در همه جا پیچیده شد. عالمان بزرگى مانند «یحیى ‏بن سعید»، «ابن جریج‏»، «مالك‏»، «سفیان ثورى‏»، «سفیان ‏بن عینیه‏»، «ابوحنیفه‏»، «شعبه‏» و «ایوب سجستانى‏» از او حدیث نقل كرده‏اند. (23)

میرعلى هندى و امام صادق علیه السلام

«میرعلى ‏هندى‏» كه از علماى نامدار اهل ‏سنت است و در همین دوره‏ ‏معاصر مى‏زیست درباره‏ عظمت علمى و اخلاقى امام صادق علیه السلام مى‏گوید:

آراء و فتاواى دینى تنها نزد سادات و شخصیت‏هاى فاطمى رنگ فلسفى ‏به خود گرفته بود. گسترش علم در آن زمان، روح بحث و جستجو را برانگیخته بود و بحث‏ها و گفتگوهاى فلسفى در همه‏ اجتماعات رواج‏ یافته بود. شایسته‏ ذكر است كه رهبرى این حركت فكرى را حوزه‏ ‏علمى‏اى كه در مدینه شكوفا شده بود، بر عهده داشت. این حوزه را نبیره‏ على بن ‏ابى ‏طالب علیه السلام به نام امام جعفر كه «صادق‏» لقب ‏داشت، تاسیس كرده بود. او پژوهشگرى فعال و متفكرى بزرگ بود و با علوم آن عصر به خوبى آشنایى داشت و نخستین كسى بود كه مدارس‏ فلسفى اصلى را در اسلام تاسیس كرد.

در مجالس درس او تنها كسانى كه بعدها مذاهب فقهى را تاسیس‏ كردند، شركت نمى‏كردند بلكه فلاسفه و طلاب فلسفه از مناطق دور دست‏ در آن حاضر مى‏شدند.

«حسن بصرى‏» موسس مكتب فلسفى «بصره‏» و «واصل بن عطا» موسس ‏مذهب «معتزله‏»، از شاگردان او بودند كه از زلال چشمه‏ دانش او سیراب مى‏شدند. (24)

پى‏نوشت‎ها:

1- شمس الدین ذهبى، سیر اعلام النبلاء، ج ‏6، ص‏257/ تاریخ‏الكبیر، ج 2، ص‏199 و 198، ح‏2183.

2- سیر اعلام النبلاء، ج ‏6، ص 258/ بحارالانوار، ج‏47، ص‏217.

3- شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج 2، ص ‏519، طبع قم، نشر اسلامى.

4- سیر اعلام النبلاء، ج ‏6، ص‏256.

5- ابن تیمیه، التوسل و الوسیله، ص 52/ جعفریان، حیات فكرى و سیاسى امامان شیعه، ص‏327.

6- شیخ صدوق، امالى، ص‏143، ح‏3.

7- شهید مطهرى، سیرى در سیره‏ ائمه اطهار علیهم السلام، ص‏149.

8- شرح الاخبار فى فضایل الائمه الاطهار، ج‏3، ص‏299، ح‏1203.

9- امالى صدوق، ص 435 و436، ح 2.

10 و 11- همان، ص‏343، ح‏16.

12- من لایحضره‏الفقیه، ج 1، ص 188، ح‏569.

13- سوره نجم، آیه 32.

14- كلینى، كافى، ج 2، ص 287- 285.

15- رسائل جاحظ، ص‏106/ حیات فكرى و سیاسى امامان شیعه، ص‏328.

16- سیر اعلام النبلاء، ج‏6، ص‏257.

17- الملل و النحل، ج 1، ص‏147/ حیات فكرى و سیاسى امامان ‏شیعه، ص 330.

18- وفیات الاعیان، ج 1، ص‏327/ سیره‏ پیشوا، ص‏353/ حیات فكرى‏ و سیاسى امامان شیعه، ص 330.

19- تقریب التهذیب، ص 68.

20- تهذیب التهذیب، ج 2، ص 104.

21- سیر اعلام النبلاء، ج‏6، ص 255 و256.

22- لغت نامه دهخدا، ج‏9، ص‏130- 323.

23- الصواعق المحرقه، ص 201.

24- مختصر تاریخ العرب، ص‏193/ سیره‏ پیشوایان، ص 352.

منبع:

ماهنامه كوثر، ش 40 ، حسن عاشورى لنگرودى .

دانش پزشكى امام صادق علیه السلام و طبیب هندی

بدون تردید، علوم حضرات معصومین علیهم السلام اكتسابى نیست و آنچه از ذهن شفاف و نورانى آن بزرگواران انعكاس مى‏یابد، اشعه‏هایى از انوار الهى است كه از پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله تا معصوم ‏چهاردهم امام زمان(عج) نسلى بعد از نسل، به یادگار مانده و زمینیان را بهره‏مند ساخته است. اگر غیر از این بود، مى‏بایست علوم آنها مقطعى و زودگذر باشد و جز در عصر خویش، كاربردى آن هم در همه ‏زمینه‏ها، بدون كمترین تخلف نداشته باشد و در برخورد با شخصیت‏هاى علمى هم عصر خود و عالمان قرون بعد، منفعل گردد.

جستجوى مفصل این نكته را به عهده خوانندگان محترم گذاشته و تنها مناظره زیر را كه به علم پزشكى امام صادق علیه السلام اشاره‏ دارد. نقل به مضمون مى‏كنیم.

روزى امام صادق علیه السلام به مجلس منصور دوانیقى وارد شد. طبیب هندى ‏كنار خلیفه نشسته بود. او كتاب‎هایى كه در موضوع «علم طب‏» نگاشته شده بود را براى خلیفه مى‏خواند تا ضمن سرگرم ساختن او بر معلومات خلیفه بیفزاید.

امام صادق علیه السلام در گوشه‏ى مجلس نشست. بارانى از هیبت و ابهت از چهره حضرت مى‏بارید. مدتى گذشت. هنگامى كه طبیب از خواندن كتاب‎ها فارغ شد، نگاه‏اش به امام صادق علیه السلام دوخته شد. لحظاتى مشغول‏ تماشاى سیماى حضرت شد. ابهت و صلابت امام تنش را لرزاند. نگاه‏اش‏ را به سوى خلیفه برگرداند و با این سؤال سكوت را شكست:

- این مرد كیست؟

- او عالم آل محمد(صلی الله علیه و آله) است.

- آیا میل دارد از اندوخته‏هاى علمى من بهره‏مند گردد؟

- نگاه خلیفه روى امام قرار گرفت. قبل از این كه چیزى بگوید،امام لب به سخن گشود:

- نه!

- طبیب كه از پاسخ امام شگفتش زده بود، پرسید:

- چرا؟

- چون بهتر از آنچه تو دارى، در اختیار دارم.

- چه چیز در اختیار دارى؟

- گرمى را با سردى معالجه مى‏كنم و سردى را با گرمى، رطوبت را با خشكى درمان مى‏كنم و خشكى را با رطوبت و آنچه را كه پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) فرموده به كار مى‏بندم و نتیجه كار را به خداوند وامى‏گذارم.

سپس به سخن جدش رسول الله اشاره كرده، افزود: «معده خانه ‏هر بیمارى و پرهیز، سر هر درمان است.»

طبیب هندى براى این كه سخنان امام را سبك جلوه دهد، پرسید:

- مگر طب غیر از این‏ها است كه گفتى؟!

- امام فرمود:

- گمان مى‏كنى من مثل تو این‏ها را از كتاب‎هاى طبى آموخته‏ام؟!

- حتما، غیر از این، راهى براى فراگیرى علم طب وجود ندارد.

- نه، به خدا سوگند، جز از خداوند، از دیگرى نیاموخته‏ام. اكنون ‏بگو كدام یك از من و تو در علم طب داناتریم؟

- كار من طبابت است و حتما در طب از شما عالم‏ترم.

- پس لطفا به سوال‎هایم پاسخ گویید.

- بپرسید.

- چرا سر آدمى یك پارچه نیست و از قطعات مختلف به وجود آمده ‏است؟

- نمى‏دانم.

- چرا پیشانى مانند سر انسان از مو پوشیده نیست؟

- نمى‏دانم.

- چرا بر روى پیشانى خطوط مختلفى نقش بسته است؟

- نمى‏دانم.

- چرا ابروها در بالاى دیدگان انسان قرار گرفته است؟

- نمى‏دانم.

- چرا چشم‎هاى انسان به شكل لوزى ساخته شده است؟

- نمى‏دانم.

- چرا بینى میان دو چشم قرار گرفته است؟

- نمى‏دانم.

- چرا سوراخ‎هاى بینى در زیر آن خلق شده است؟

- نمى‏دانم.

- چرا لب فوقانى و سبیل در قسمت ‏بالاى دهان آفریده شده است؟

- نمى‏دانم.

- چرا دندان‎هاى جلو، تیز و دندان‎هاى آسیاب، پهن و دندان‎هاى ‏انیاب (نیش)، دراز آفریده شده است؟

- نمى‏دانم.

- چرا كف دست و پا، مو ندارد؟

- نمى‏دانم.

- چرا مرد ریش دارد ولى زن فاقد ریش است؟

- نمى‏دانم.

- چرا ناخن و موهاى سر انسان روح ندارند؟

- نمى‏دانم.

- چرا قلب، صنوبرى شكل آفریده شده است؟

- نمى‏دانم.

- چرا ریه در دو قسمت آفریده شده و در جاى خود متحرك است؟

- نمى‏دانم.

- چرا كلیه‏ها مانند لوبیا خلق شده‏اند؟

- نمى‏دانم.

- چرا كاسه زانوها رو به جلو قرار دارد؟

- نمى‏دانم.

- چرا میان كف پا، گود است و با زمین تماس ندارد؟

- نمى‏دانم.

- اى طبیب هندى! ولى من به فضل خداوند، به حكمت و پاسخ این ‏سوال‎ها آگاه‏ام.

طبیب كه چاره‏اى جز تسلیم شدن نداشت، گفت:

- پاسخ‎ها را بگویید تا بهره‏مند گردم.

آن‏گاه امام به ترتیب به یكایك سوال‎هاى مطرح شده، چنین پاسخ‏ گفتند:

- به این جهت ‏سر از قطعات مختلف تشكیل شده و شكاف‎هایى برایش ‏قرار داده شده است تا صداع (سردرد) آن را نیازارد.

- خداوند مو را بالاى سر رویانده تا به وسیله آن روغن لازم به ‏مغز برسد و بخار مغز از طریق موها خارج شود. همین طور، پوششى ‏براى سرما و گرما باشد. ولى در پیشانى مو نیافریده تا چشم‏ها مزاحمى نداشته باشند و بتوانند به راحتى نور بگیرند.

- ابروها را بالاى چشم قرار داد تا به اندازه كافى به چشم‏ها نور برسد و نیز از رسیدن نور زیاد جلوگیرى كند. چون زیادى نور، چشم‏ را آزار داده و زمینه معیوب شدن آن را فراهم مى‏سازد.

- چشم‏ها به شكل لوزى آفریده شده تا داروهایى كه با سرمه ‏استعمال مى‏شود، به آسانى وارد چشم شده، چرك و مرض به آسانى از آن به وسیله اشك خارج شود.

- به این جهت ‏بینى را میان دو چشم قرار داده است كه بینى نور را به دو قسمت مساوى تقسیم مى‏كند تا نور به طور اعتدال به ‏چشم‏ها برسد.

- سوراخ‎هاى بینى را در پایین آن آفریده تا چرك‏هاى انباشته شده‏ در مغز از این سوراخ‎ها بیرون شده و بوهاى معطر كه به وسیله هوا متصاعد مى‏گردد، از آن، بالا رود.

- لب و سبیل را به این جهت روى دهان قرار داده است تا از ورود كثافات دماغ به داخل دهان جلوگیرى كند. و نیز مانع آلوده شدن ‏خوراكى‏ها گردد.

- دندان‎هاى جلو را تیزتر آفریده تا غذا را قطعه قطعه سازند.

- دندان‎هاى آسیاب را پهن خلق كرده تا غذا به‏ وسیله آنها كوبیده و نرم گردند. دندان‎هاى انیاب را درازتر آفریده تا میان دندان‎هاى ‏آسیاب و دندان‎هاى پیشین، چون ستونى استوار باشند.

- كف دست و پاها مو ندارند تا بتوانیم اشیاء را به ‏وسیله آنها لمس نموده، از قوه لامسه به اندازه كافى استفاده نماییم.

- براى مرد ریش قرار داده تا به پوشاندن صورت محتاج نباشد و نیز از زن بازشناخته گردد.

- به مو و ناخن‏هاى تن انسان روح نداده تا چیدن و بریدن آنها دردآور و ناراحت كننده نباشد.

- قلب، صنوبرى شكل آفریده شده است تا هنگام آویختگى، نوك‏ باریكش وارد ریه شده و از نسیم آن خنك گردد و نیز مغز سر از حرارت آن آسیب نبیند.

- ریه را در دو قسمت آفریده تا قلب میان فشارهاى آن دو (هنگام ‏باز و بسته شدن) داخل شده و هوا بگیرد.

- كلیه‏ها مانند لوبیا ساخته شده‏اند، براى این كه «منى‏» از كلیه‏ها قطره قطره به سمت مثانه مى‏چكد. اگر كلیه‏ها كروى و یا به ‏شكل چهارگوش بودند، قطرات منى كه همواره در حال انبساط و انقباضند، به یكدیگر برخورد كرده و در نتیجه هنگام خروج، موجب‏ التذاذ نمى‏شدند.

- این كه كاسه زانوها به سمت جلو قرار گرفته، به این جهت است‏ كه انسان رو به جلو حركت مى‏كند. سنگینى بدن انسان رو به جلو است. وقتى زانوها به عقب خم شوند، تعادل انسان حفظ شده، راه‏ رفتن و حركات انسان ناموزون و لرزان نمى‏شود.

- این كه كف پاها را گود و قوسى‏مانند، خلق كرده به این جهت است‏ كه تمام كف ‏پاها با زمین تماس پیدا نكند. زیرا اگر تمام كف پاها به زمین تماس پیدا كند، پا، چشم و اعصاب صدمه مى‏بینند.

طبیب كه تاكنون سكوت كرده و به سخنان امام گوش مى‏داد، با تعجب ‏پرسید:

- این‏ها را از كجا مى‏دانى؟!

- از پدرانم فراگرفته‏ام؛ پدرانم از رسول‏ خدا(صلی الله علیه و آله) آموخته‏اند؛ رسول ‏خدا از جبرئیل و جبرئیل از خداوند متعال فرا گرفته است.

طبیب هندى كه چنین شخصیت علمى را در عمرش ندیده بود، به فكر فرو رفت. آنگاه در حالى كه محو تماشاى سیماى امام بود، چنین لب ‏به سخن گشود:

- تصدیق مى‏كنم و شهادت مى‏دهم كه جز خداى یگانه، خدایى نیست و محمد(ص) فرستاده اوست. به خدا سوگند، تاكنون كسى را در طب، عالم‏تر از تو ندیده‏ام.(1)

پى‏نوشت:

1- طب الصادق، تحقیق علامه عسكرى، ص 21، به نقل از بحارالانوار، ج 14، ص 478/ مناظرات علمى بین شیعه و سنى، ص 98، به نقل از طب‏الصادق، محمدعلى خلیلى، ص 64.

منبع:

ماهنامه كوثر، ش 40 ، میثم سنگچاركى .

دانشگاهی به وسعت تاریخ

همزمان با سالروز ولادت رسول اكرم صلی الله علیه و آله هفدهم ماه ربیع‎الاول سال 83 هجری آغاز قرن هشتم میلادی در خاندان رسالت و امامت در شهر مدینه نوزادی از سلاله پاك رسالت، قدم به عرصه حیات گذاشت كه جهانی از صفا و نورانیت و علم و دانش را برای دوستداران خود، به ارمغان آورد و منشأ تحولات و دگرگونی‎هایی در جهان علم و فضیلت و دنیای معنویت و انسانیت گردید. امام باقر علیه السلام پدر ایشان كه در علم و عمل از برجستگان بنی‎هاشم بود، از آخرین یادگارهای شاهدان حماسه خونین كربلا نیز می‎باشد. او دوازده سال تحت تربیت جدّ بزرگوارش امام سجاد علیه السلام،  زینت سالكان راه حقیقت و معرفت بود و پس از آن تحت توجهات پدر عالیقدرش امام باقر علیه السلام قرار گرفت و در محیط مدینه، در خاندان وحی و قرآن رشد كرده و كسب فضیلت و معرفت آغاز نمود و این دوران ارزنده بهترین و عالی‎ترین فرصت و موقعیت به شمار می‎آمد كه امام صادق علیه السلام در چنین مدرسه و مكتب رحمانی قدم گذاشته و علم و دانش و فضیلت و معرفت الهی كسب نماید.

شاگردان امام صادق علیه السلام

پس از آن كه امام باقر علیه السلام شرایط را برای تعلیم و تربیت شاگردان مناسب دیدند به تربیت عده‎ای همت گماشتند و زمینه را برای تدریس امام صادق علیه السلام هموارتر كردند. امام در زمانی می‎زیست كه در اثر اختلافات بنی مروان و بنی عباس، بهترین شرایط برای بیان معارف دینی و تربیت شاگردان، فراهم بود كه اگر از آن فرصت استفاده نمی‎شد، بعدها دیگر به سختی ممكن بود چنان موقعیتی برای بیان معارف اسلامی و احیای آن به وجود آید. امام باقر و امام صادق علیهماالسلام در حالی بیان معارف اسلامی را شروع كردند كه بسیاری از احادیث پیامبر اکرم در مورد معارف دینی و احكام و تفسیر آیات یا از بین رفته و یا با احادیث جعلی آمیخته شده بود. امام صادق علیه السلام در طی 34 سال امامت خود، موفق به ترویج معارف اسلامی اعم از فقه و كلام (اعتقادات) و تفسیر و اخلاق و معارف دیگر شدند. شیخ مفید در ارشاد می گوید: «محدثان همه اتفاق نظر دارند كه راویان موثق و كسانی كه از محضر امام صادق علیه السلام استفاده كرده‎اند چهار هزار نفر بودند، گرچه این شاگردان از نظر عقاید با یكدیگر اختلاف داشتند.»

ابوحنیفه نعمان بن  ثابت رئیس مذهب حنفی مدت دو سال از محضر امام صادق علیه السلام بهره جست و خود اعتراف كرد كه: «كسی را از امام جعفر صادق داناتر ندیدم.» و همچنین اقرار كرد كه: «اگر آن دو سال كه نزد امام صادق علیه السلام بودم، نبود؛ چیزی نمی‎دانستم و به مهلكه افتاده بودم.» همچنین نقل است: روزی مردی از ابوحنیفه سؤال كرد، اگر شخصی مال خود را برای امام وقف كند، در این صورت مستحق این مال كیست؟ ابوحنیفه جواب داد: مستحق جعفر صادق علیه السلام است، زیرا او امام به حق است.

حوزه درس امام صادق علیه السلام

پربارترین حلقه‎های درسی آن زمان در زمینه‎های مختلف مناظرات و مباحث علمی امام باقر و امام صادق علیهماالسلام بود، طالبان و صاحبنظران علوم مذكور برای تبادل نظر و استفاده بیشتر در مناظرات ایشان شركت نموده و به طرح سؤالات خود می‎پرداختند و این دو امام به پاسخگویی و بیان نظرات خود مبادرت می‎نمودند، زیرا از سویی شرایط مهیا بود، مخصوصاً در زمان امام صادق علیه‎السلام كه زمینه مطرح نمودن علوم جدید در مناظرات بین دانشمندان به وسیله حركت ترجمه مساعد شده بود و افرادی در جامعه علمی آن دوره وجود داشتند كه مطالب مورد بحث را درك كنند و همچنین مطرح نمودن این گونه علوم نمی‎توانست بهانه‎ای به دست حكومت‎ها بدهد و حكومت‎ها نیز از این ناحیه احساس خطر نمی‎نمودند و مزاحم تدریس و جلسه‎های درس امام نمی‎شدند. لذا امام صادق علیه‎السلام برای تبیین اصول مذهب شیعه و اشاعه فقه و تفكر شیعی در قالب همین جلسات بهترین بهره را بردند و پایه‎های مذهب شیعه كه از زمان حیات رسول خدا پی ریزی شده بود، در زمان امام صادق محكم و استوار گشت و با آن، حركت عظیم فكری، فرهنگی امام صادق علیه السلام به مذهب جعفری مشهور گشت.

رد اثرات سوء فرهنگ‎های غیر اسلامی

از اثرات سوء انتقال فرهنگ غیراسلامی، تأثیر ادیان و مذاهبی چون مسیحیت و دین یهود و ... بر افكار و عقاید بعضی از مسلمین و به وجود آمدن اعتقاداتی شبیه به آنچه در آن ادیان وجود داشته است، بود. مثل به وجود آمدن میل به رهبانیت میان مسلمین در نیمه اول قرن دوم كه بانیان اكثر آن فرقه‎ها، عقیده داشتند آدمی باید زندگی را رها كند و تمام عمر را در گوشه‎ای بگذراند و كاری جز عبادت نكند، این فكر ناشی از تقلید از مسیحیان و صومعه‎های مسیحیان ارتدوكس بود كه سالیان دراز سابقه داشتند و در دل كوهها به عبادت می‎پرداختند و از امور دنیوی اجتناب می‎ورزیدند. شیعیان نیز به مانند دیگر فرقه‎های اسلامی متمایل به رهبانیت شدند، به ویژه آن كه رهبانیت با فطرت بعضی از افراد كه ترجیح می‎دادند در زندگی دنبال كار نروند هم مناسب بود. امام صادق علیه السلام به شدت با رهبانیت شیعه و سایر فرق اسلامی مخالفت ورزید، وی می‎دانست كه اگر فكر رهبانیت در مذهب شیعه قوت بگیرد، شیعه از بین می‎رود، به ویژه این كه حكومت‎های وقت با شیعه مخالف بودند. امام نیز با موعظه پیروان خود و همچنین با پوشیدن لباس‎های معمول جامعه كه گاهی لباس‎های فاخر نیز بود و با كار كردن در مزرعه و مبادرت به كشت و كار در مِلك شخصی خود و یا با مناظره با جماعت صوفی‎ها و به طرق مختلف در رد تصوف و رهبانیت كوشیدند.

غالی‎گری كه در آن قائل به الوهیت ائمه اطهار علیهم السلام می‎شدند، فكری بود كه می‎توان گفت تحت تأثیر تفكر مسیحیت، كه در آن قائل به الوهیت عیسی بن مریم علیه السلام پیغمبر خدا هستند، به وجود آمد. امام در برخورد با این گروه شدیدترین تنفر و انزجار قلبی خود را نسبت به آنها ابراز داشته‎اند. امام صادق علیه السلام در رد ماتریالیست‎های آن دوره كه به اصطلاح به آنها زندیق گفته می‎شد و گروهی ماده‎گرا بودند، به ابوشاكر دیصانی می‎فرماید: علاوه بر حواس، بایستی دلیل و عقل را هم به كار بندید، زیرا در تاریكی ولو از حواس خود در راه رفتن بخواهید كمك بگیرید، برای این كه منحرف و گمراه نشوید و یا سقوط نكنید بایستی از نور چراغ استفاده كنید.

امام ضمن طرد حركت‎های تهاجم فرهنگی، فكری كه در این دوره شتابی كاملاً محسوس به خود گرفته بود، برای چاره اندیشی و نشان دادن منابع صحیح و غنی فكری كه امت اسلامی بتواند از آن سیراب شود و از هرگونه انحراف فكری مصون بماند، دو ثقل اكبر و اصغر را كه پیامبر برای هدایت امت خود به یادگار گذارده بود، را به مردم معرفی می‎نماید تا از منابع فاسد تغذیه نكنند. در معرفی ثقل اصغر می‎فرماید: «انا أهل البیت عندنا معاقل العلم و آثار النبوه و علم الكتاب و فصل ما بین الناس»؛ «ما اهل‎بیت هستیم كه محل تعقل علم نزد ما است و آثار رسالت الهی نزد ما است و علم به كتاب خدا (و رموز آن كه موجب هدایت است) نزد ما است و آنچه باعث شناخت مردم و جدا نمودن هدایت یافته از گمراه است، نزد ما می‎باشد.» در كتاب بحارالانوار و كافی چندین حدیث با تعابیر مختلف به این مضمون موجود است: با وجود این دو منبع سرشار آیا دیگر جای مراجعه، به مكاتب شرقی و غربی آن زمان و امروز وجود دارد؟ اگر بدنه امت اسلام به این دو ثقل اكبر و اصغر مسلح گردد نه تنها تیرهای تهاجم فرهنگی، نفوذی در فكر مسلمین و فرهنگ آنان نخواهد كرد، بلكه اجازه تهاجم به بیگانه را هم نمی‎دهد و مكتب اسلام فكر بدیع و غنی خود را به دیگران عرضه خواهد نمود.

مخاطبین امام صادق علیه السلام

«تبلیغ» سه ركن اصلی دارد كه عبارتند از: مُبلغ، مخاطب و پیام؛ پیام واسطه بین مبلغ و مخاطب می‎باشد كه مُبلغ آن را با یكی از روش‎های تبلیغی به مخاطب ابلاغ می‎كند. امام صادق علیه السلام در طول زندگانی خود علاوه بر این كه با شیعیان و اصحاب و شاگردان خود به بحث و گفت وگو می‎پرداخت و به سؤالات آنها پاسخ می‎داد، با توجه به این كه در نتیجه فكر بیگانگان، از راه ترجمه كتاب‎های یونانی و فارسی و هندی از جهت پدید آمدن گروه‎های خطرناك از قبیل «غلات» ، «زندیقان» ، «جاعلان حدیث» و «اهل رأی و قیاس»، زمینه‎های مساعد برای رشد انحراف فكری فراهم شده بود، لذا امام صادق علیه السلام در برابر آنها ایستادگی كرده و در سطح علمی، با آنها به گفت و گو و بحث و مناظره پرداخت و خطوط فكری آنها را برای امت اسلامی افشا نمود. فعالیت‎های امام در ایستادگی قاطعانه در برابر شبهه‎های غرض آلود - در عقاید و نظریات دینی - كه از لحاظ اغراض سیاسی به منظور از بین بردن روح حقیقی اسلام منتشر می‎شد، بود. محضر درس امام جعفر صادق علیه السلام یك جلسه بحث آزاد بود كه در آن هر شاگردی می‎توانست به استاد ایراد بگیرد و اگر بتواند نظریه‎اش را رد كند.

امام صادق علیه السلام نظریه‎اش را به شاگردان تحمیل نمی‎كرد و آنها را آزاد می‎گذاشت كه نظریه استاد را بپذیرند یا نپذیرند. آنچه سبب می‎شد كه شاگردان امام نظریه ایشان را بپذیرند تأثیر درس استاد بود. امام صادق علیه السلام به همه سؤالات پاسخ می‎دادند و در بحث‎های طولانی با صبر و متانت، به سؤالات گوش داده و با اتخاذ شیوه‎های مختلف، طرف مقابل را مجاب می‎كردند.

به طور مثال مناظره‎ای طولانی بین امام صادق علیه السلام و یك زندیق صورت گرفت كه یونس بن ظبیان آن را روایت كرده است. این مناظره مشتمل بر 85 سؤال است كه زندیق مطرح نموده و حضرت نیز با ادب و احترام و با صبر و حوصله به تمامی آنها پاسخ گفته است كه در ضمن آن حضرت سؤال‎هایی را نیز از زندیق می‎پرسد. این مناظره را مرحوم طبرسی در الاحتجاج، جلد سوم، در صفحات 264 و ، 323 آورده است. همچنین مرحوم مجلسی آن را در بحارالانوار، جلد 10صفحات 194-164 از الاحتجاج نقل كرده است. گروه‎های غیرمذهبی نیز كه ملحدین و مشركین آن زمان بودند و بعضی نیز مادی‎گرا بودند، با امام صادق علیه السلام به مناظره می‎نشستند و از مخاطبین آن حضرت محسوب می‎شدند. این گروه با خود امام و گاهی با شاگردان امام در مسائلی چون اثبات صانع، وحدانیت خالق، اصالت ماده، ملاك بودن حس در ادراك موجودات عالم و رد عالم ماوراءالطبیعه به بحث و گفت وگو می‎پرداختند. امام با همه گروه‎ها به بحث و مناظره می‎نشست هر چند افرادی، آنها را از خود طرد كرده باشند؛ از جمله ابن ابی العوجاء كه زندیقی منكر بود و علما از مجالست و مسائلت با او به جهت خبث لسان و فساد درونی‎اش، كراهت داشتند. حضرت از او می‎خواهد كه هر سؤالی كه دارد بپرسد. امام نیز در پاسخ به او عقاید خود را صریحاً اعلام می‎دارد و می‎گوید كه او گمراه است. امام و شاگردان او در این مناظرات همواره حافظ اركان شریعت و اعتقادات اسلامی بودند، رفتار امام با این طبقه از جامعه، برخوردی حكیمانه و همراه با حلم و صبر بود. امام ادعاها و ادله آنها را با متانت و صبوری گوش می‎كرد و معمولاً از ادله خود خصم با ظرافت خاصی استفاده می‎كرد و آنچه را كه مبنای اعتقادات خود آنها بود و مورد قبولشان واقع می‎شد، برای رد مدعای آنها و اثبات اعتقادات اسلامی استفاده می‎كرد، كه به آن در اصطلاح منطقیین، جدل گفته می‎شود. مهمترین ابزار امام در برخورد با این گروه‎ها همان اخلاق معنوی و كریمانه و روحیه بردباری وی بود كه سرانجام مخاطب را به تسلیم وادار می‎كرد و آنها زبان به ستایش و مدح امام می‎گشودند.

ابوشاكر دیصانی از بزرگترین متكلمان زنادقه و ملحدین به شمار می‎رود. وی كه سابقه بحث‎های متعددی را با امام دارد هنگامی كه می‎خواهد نظر و دلیل امام را در حدوث عالم بداند به امام می‎گوید: «انك احد النجوم الزواهر و كان آباوك بدوراً بواهر و امهاتك عقیلات عباهر و عنصرك من اكرم العناصر و اذا ذكر العلماء فبك تثنی الخناصر فخبرنی ایها البحر الخضم الزاخر ما الدلیل علی حدوث العالم» ؛ «تو یكی از ستارگان درخشان هستی و پدرانت ماههای درخشنده آسمان معرفت و مادرانت دانایان و اهل كمال هستند و نهاد تو از بهترین نهادها و سرشت‎هاست و هرگاه ذكری از علما می‎شود، انگشتان به سوی تو اشاره می‎كنند؛ ای دریای پر آب و گرانمایه، دلیل بر حدوث عالم چیست؟»

ابوشاكر پس از استماع دلیل امام صادق علیه السلام از امام تشكر می‎كند و می‎گوید: چون می‎دانست كه عادت ما بر این است كه تا چشمانمان نبیند و امری را با یكی از حواس خود، حس نكنیم، نمی‎پذیریم شما هم از همین راه ما را قانع كردید. همچنین ابن ابی العوجاء كه مشهورترین متكلم ملحد زمان امام صادق علیه السلام محسوب می‎شود، وی امام را در بحث علمی به دانه‎های سرخ آتش تشبیه می‎كند، كه مخاطب را در آن مخمصه راه فراری نیست كه گرفتار حملات علمی امام می‎شود و به ناچار باید خود را تسلیم كند. وی زمانی كه در مسجد الحرام در میان جمعی از یاران خود به بحث با امام می‎پردازد و وقتی در برابر براهین و دلایل امام حرفی برای گفتن ندارد به اطرافیان خود می‎گوید: «سألتكم أن تلتمسوا لی خمره فالقیتمونی علی جمره» ؛ «من از شما خواستم تا یك بحث و كار آسوده برایم فراهم كنید و شما مرا بر روی آتش گداخته انداختید.» امام صادق علیه السلام در مناظرات و برخورد با اهل كتاب سعی می‎كردند كه از مطالب مورد قبول طرفین كه هم در قرآن و هم در كتاب آسمانی آنها وجود داشت، به عنوان ادله مدعای آنها استفاده كنند و ضمن سفارش اصحاب، به مهربانی با اهل كتاب كه با مسلمین معاند نبودند، آنها را تشویق به تشرف به دین اسلام می‎كردند.

امام جعفر صادق علیه السلام و زنادقه

منحرف نمودن مسلمین از مسیر حقیقی دین، سبب بروز عقاید و آراء متكلمین شد و مخصوصاً نیروی زر و زور معاویه كه موجب جنگ جمل و صفین و نهروان شد و واقعه حكمین را به وجود آورد، عقاید مختلفی را در مسلمین ایجاد كرد كه موجب بروز حوادث دامنه‎داری شد و یك قدرت علمی لازم بود كه این افكار و اوهام پریشان را با استدلال و براهین مستند به قرآن و سنت و عقل از میان بردارد و راه راست و مستقیم و روشن را به مردم بنمایاند. نام زندیق، نخست در زبان عرب به پیروان مانی اطلاق می‎شد كه جهان را از دو اصل ازلی نور و ظلمت می‎پنداشتند و به همین سبب آنها را دوگانه پرست می‎شناختند. سپس این نام به مادیون اطلاق شد، آنان كه منكر خدا و پیامبران و كتاب‎های آسمانی هستند و معتقد به ابدیت جهان و منكر دنیای دیگر و عوالم مابعدالطبیعه می‎باشند. سپس این نام بر كسی اطلاق شد كه منكر یكی از اصول دین اسلام باشد و یا رأی و نظری داشته باشد كه آن رأی در نتیجه انكار یكی از اصول عقاید باشد. سپس این نام به هر كس كه مخالف مذهب اهل سنت بود، اطلاق گردید و در آخر به هر شاعر یاوه‎گویی كه بی‎ملاحظه دم از معشوق می‎زد و یا هر نویسنده‎ای از این قبیل و طرفداران آنها گفته می‎شد. در زمان امام جعفر صادق علیه السلام چند نفر به زندقه شهرت داشتند كه معروف‎ترین آنها ابن ابی العوجاء ابن طالوت، ابن أعمی و ابن مقفع بودند كه در ایام حج به مسجدالحرام می‎آمدند و با مردم تماس داشتند و نیز با امام صادق علیه السلام پیرامون مسائل مختلف مناظره و احتجاج می‎كردند. ابن ابی العوجاء مانند بسیاری دیگر از زنادقه در تخریب مبانی اعتقادی مسلمانان كوشا بود، به جعل اخبار و احادیث و پراكندن آنها در میان مردم اهتمام داشت. وی هنگام مرگ خود اعلام كرد كه 4000 حدیث جعل كرده تا حرام را حلال و حلال را حرام نماید. مؤلفان كتب تاریخ و كلام و ملل و نحل او را در شمار زنادقه آورده‎اند و قتل او نیز به همین اتهام بوده است.

شهادت امام صادق علیه السلام

تحمل وجود علمی امام بر ستمگران و بی‎فضیلت‎ها، سنگین و غیرقابل تحمل بود تا این كه با دسائس و نقشه‎های گوناگون بعد از این كه چندین بار شبانه به منزل ایشان یورش بردند، وی را به تبعید از وطن مجبور ساختند تا بالاخره در سال 148هـ. حضرت را با زهر به شهادت رساندند و قبرستان بقیع آغوش خود را برای پذیرش یكی از نوادگان پیامبر اكرم گشود و حضرت جعفر بن محمد الصادق علیه السلام در كنار جد بزرگوار و پدر و عموی ارجمند خویش به خاك سپرده شد. مسعودی در مورد تاریخ شهادت حضرت می‎نویسد: عمر امام جعفر صادق علیه السلام 66 سال بود و در سال 148 هجری شهید شد و در روز یكشنبه 25 ماه شوال در قبرستان بقیع در کنار مزار امام حسن و علی بن الحسین و امام باقر علیهم السلام دفن گردید. از شهید اول در كتاب فصول المهمه است كه می‎نویسد: «یقال انه مات بالسم فی ایام المنصور» پس از آن كه خبر رحلت امام صادق علیه السلام را به منصور دادند، وی گفت: «ان جعفراً كان ممن قال الله فیه ثم اورثنا الكتاب الذین اصطفینا من عبادنا و كان ممن اصطفی الله و كان من السابقین بالخیرات»؛ همانا جعفر از كسانی بود كه خداوند درباره آنها فرموده، كتاب و علم الهی را نزد برگزیدگان از بندگانمان به ارث نهادیم و او از كسانی بود كه خداوند او را برگزیده بود و از پیشی گیرندگان در نیكی‎ها و خیرات بود.» به راستی كه دشمن هم امام را می‎شناسد و نمی‎تواند وجودش را تحمل نماید، چون او وارث حقیقی علم الهی و برگزیده واقعی خداوند و شایسته رهبری و هدایت جامعه بود و این حقیقت برای حاكم قسی القلبی چون منصور بسیار تلخ بود.

منبع:

روزنامه همشهری، سیده فاطمه حسینی میرصفی .

دانشگاهی به وسعت تاریخ

همزمان با سالروز ولادت رسول اكرم صلی الله علیه و آله هفدهم ماه ربیع‎الاول سال 83 هجری آغاز قرن هشتم میلادی در خاندان رسالت و امامت در شهر مدینه نوزادی از سلاله پاك رسالت، قدم به عرصه حیات گذاشت كه جهانی از صفا و نورانیت و علم و دانش را برای دوستداران خود، به ارمغان آورد و منشأ تحولات و دگرگونی‎هایی در جهان علم و فضیلت و دنیای معنویت و انسانیت گردید. امام باقر علیه السلام پدر ایشان كه در علم و عمل از برجستگان بنی‎هاشم بود، از آخرین یادگارهای شاهدان حماسه خونین كربلا نیز می‎باشد. او دوازده سال تحت تربیت جدّ بزرگوارش امام سجاد علیه السلام،  زینت سالكان راه حقیقت و معرفت بود و پس از آن تحت توجهات پدر عالیقدرش امام باقر علیه السلام قرار گرفت و در محیط مدینه، در خاندان وحی و قرآن رشد كرده و كسب فضیلت و معرفت آغاز نمود و این دوران ارزنده بهترین و عالی‎ترین فرصت و موقعیت به شمار می‎آمد كه امام صادق علیه السلام در چنین مدرسه و مكتب رحمانی قدم گذاشته و علم و دانش و فضیلت و معرفت الهی كسب نماید.

شاگردان امام صادق علیه السلام

پس از آن كه امام باقر علیه السلام شرایط را برای تعلیم و تربیت شاگردان مناسب دیدند به تربیت عده‎ای همت گماشتند و زمینه را برای تدریس امام صادق علیه السلام هموارتر كردند. امام در زمانی می‎زیست كه در اثر اختلافات بنی مروان و بنی عباس، بهترین شرایط برای بیان معارف دینی و تربیت شاگردان، فراهم بود كه اگر از آن فرصت استفاده نمی‎شد، بعدها دیگر به سختی ممكن بود چنان موقعیتی برای بیان معارف اسلامی و احیای آن به وجود آید. امام باقر و امام صادق علیهماالسلام در حالی بیان معارف اسلامی را شروع كردند كه بسیاری از احادیث پیامبر اکرم در مورد معارف دینی و احكام و تفسیر آیات یا از بین رفته و یا با احادیث جعلی آمیخته شده بود. امام صادق علیه السلام در طی 34 سال امامت خود، موفق به ترویج معارف اسلامی اعم از فقه و كلام (اعتقادات) و تفسیر و اخلاق و معارف دیگر شدند. شیخ مفید در ارشاد می گوید: «محدثان همه اتفاق نظر دارند كه راویان موثق و كسانی كه از محضر امام صادق علیه السلام استفاده كرده‎اند چهار هزار نفر بودند، گرچه این شاگردان از نظر عقاید با یكدیگر اختلاف داشتند.»

ابوحنیفه نعمان بن  ثابت رئیس مذهب حنفی مدت دو سال از محضر امام صادق علیه السلام بهره جست و خود اعتراف كرد كه: «كسی را از امام جعفر صادق داناتر ندیدم.» و همچنین اقرار كرد كه: «اگر آن دو سال كه نزد امام صادق علیه السلام بودم، نبود؛ چیزی نمی‎دانستم و به مهلكه افتاده بودم.» همچنین نقل است: روزی مردی از ابوحنیفه سؤال كرد، اگر شخصی مال خود را برای امام وقف كند، در این صورت مستحق این مال كیست؟ ابوحنیفه جواب داد: مستحق جعفر صادق علیه السلام است، زیرا او امام به حق است.

حوزه درس امام صادق علیه السلام

پربارترین حلقه‎های درسی آن زمان در زمینه‎های مختلف مناظرات و مباحث علمی امام باقر و امام صادق علیهماالسلام بود، طالبان و صاحبنظران علوم مذكور برای تبادل نظر و استفاده بیشتر در مناظرات ایشان شركت نموده و به طرح سؤالات خود می‎پرداختند و این دو امام به پاسخگویی و بیان نظرات خود مبادرت می‎نمودند، زیرا از سویی شرایط مهیا بود، مخصوصاً در زمان امام صادق علیه‎السلام كه زمینه مطرح نمودن علوم جدید در مناظرات بین دانشمندان به وسیله حركت ترجمه مساعد شده بود و افرادی در جامعه علمی آن دوره وجود داشتند كه مطالب مورد بحث را درك كنند و همچنین مطرح نمودن این گونه علوم نمی‎توانست بهانه‎ای به دست حكومت‎ها بدهد و حكومت‎ها نیز از این ناحیه احساس خطر نمی‎نمودند و مزاحم تدریس و جلسه‎های درس امام نمی‎شدند. لذا امام صادق علیه‎السلام برای تبیین اصول مذهب شیعه و اشاعه فقه و تفكر شیعی در قالب همین جلسات بهترین بهره را بردند و پایه‎های مذهب شیعه كه از زمان حیات رسول خدا پی ریزی شده بود، در زمان امام صادق محكم و استوار گشت و با آن، حركت عظیم فكری، فرهنگی امام صادق علیه السلام به مذهب جعفری مشهور گشت.

رد اثرات سوء فرهنگ‎های غیر اسلامی

از اثرات سوء انتقال فرهنگ غیراسلامی، تأثیر ادیان و مذاهبی چون مسیحیت و دین یهود و ... بر افكار و عقاید بعضی از مسلمین و به وجود آمدن اعتقاداتی شبیه به آنچه در آن ادیان وجود داشته است، بود. مثل به وجود آمدن میل به رهبانیت میان مسلمین در نیمه اول قرن دوم كه بانیان اكثر آن فرقه‎ها، عقیده داشتند آدمی باید زندگی را رها كند و تمام عمر را در گوشه‎ای بگذراند و كاری جز عبادت نكند، این فكر ناشی از تقلید از مسیحیان و صومعه‎های مسیحیان ارتدوكس بود كه سالیان دراز سابقه داشتند و در دل كوهها به عبادت می‎پرداختند و از امور دنیوی اجتناب می‎ورزیدند. شیعیان نیز به مانند دیگر فرقه‎های اسلامی متمایل به رهبانیت شدند، به ویژه آن كه رهبانیت با فطرت بعضی از افراد كه ترجیح می‎دادند در زندگی دنبال كار نروند هم مناسب بود. امام صادق علیه السلام به شدت با رهبانیت شیعه و سایر فرق اسلامی مخالفت ورزید، وی می‎دانست كه اگر فكر رهبانیت در مذهب شیعه قوت بگیرد، شیعه از بین می‎رود، به ویژه این كه حكومت‎های وقت با شیعه مخالف بودند. امام نیز با موعظه پیروان خود و همچنین با پوشیدن لباس‎های معمول جامعه كه گاهی لباس‎های فاخر نیز بود و با كار كردن در مزرعه و مبادرت به كشت و كار در مِلك شخصی خود و یا با مناظره با جماعت صوفی‎ها و به طرق مختلف در رد تصوف و رهبانیت كوشیدند.

غالی‎گری كه در آن قائل به الوهیت ائمه اطهار علیهم السلام می‎شدند، فكری بود كه می‎توان گفت تحت تأثیر تفكر مسیحیت، كه در آن قائل به الوهیت عیسی بن مریم علیه السلام پیغمبر خدا هستند، به وجود آمد. امام در برخورد با این گروه شدیدترین تنفر و انزجار قلبی خود را نسبت به آنها ابراز داشته‎اند. امام صادق علیه السلام در رد ماتریالیست‎های آن دوره كه به اصطلاح به آنها زندیق گفته می‎شد و گروهی ماده‎گرا بودند، به ابوشاكر دیصانی می‎فرماید: علاوه بر حواس، بایستی دلیل و عقل را هم به كار بندید، زیرا در تاریكی ولو از حواس خود در راه رفتن بخواهید كمك بگیرید، برای این كه منحرف و گمراه نشوید و یا سقوط نكنید بایستی از نور چراغ استفاده كنید.

امام ضمن طرد حركت‎های تهاجم فرهنگی، فكری كه در این دوره شتابی كاملاً محسوس به خود گرفته بود، برای چاره اندیشی و نشان دادن منابع صحیح و غنی فكری كه امت اسلامی بتواند از آن سیراب شود و از هرگونه انحراف فكری مصون بماند، دو ثقل اكبر و اصغر را كه پیامبر برای هدایت امت خود به یادگار گذارده بود، را به مردم معرفی می‎نماید تا از منابع فاسد تغذیه نكنند. در معرفی ثقل اصغر می‎فرماید: «انا أهل البیت عندنا معاقل العلم و آثار النبوه و علم الكتاب و فصل ما بین الناس»؛ «ما اهل‎بیت هستیم كه محل تعقل علم نزد ما است و آثار رسالت الهی نزد ما است و علم به كتاب خدا (و رموز آن كه موجب هدایت است) نزد ما است و آنچه باعث شناخت مردم و جدا نمودن هدایت یافته از گمراه است، نزد ما می‎باشد.» در كتاب بحارالانوار و كافی چندین حدیث با تعابیر مختلف به این مضمون موجود است: با وجود این دو منبع سرشار آیا دیگر جای مراجعه، به مكاتب شرقی و غربی آن زمان و امروز وجود دارد؟ اگر بدنه امت اسلام به این دو ثقل اكبر و اصغر مسلح گردد نه تنها تیرهای تهاجم فرهنگی، نفوذی در فكر مسلمین و فرهنگ آنان نخواهد كرد، بلكه اجازه تهاجم به بیگانه را هم نمی‎دهد و مكتب اسلام فكر بدیع و غنی خود را به دیگران عرضه خواهد نمود.

مخاطبین امام صادق علیه السلام

«تبلیغ» سه ركن اصلی دارد كه عبارتند از: مُبلغ، مخاطب و پیام؛ پیام واسطه بین مبلغ و مخاطب می‎باشد كه مُبلغ آن را با یكی از روش‎های تبلیغی به مخاطب ابلاغ می‎كند. امام صادق علیه السلام در طول زندگانی خود علاوه بر این كه با شیعیان و اصحاب و شاگردان خود به بحث و گفت وگو می‎پرداخت و به سؤالات آنها پاسخ می‎داد، با توجه به این كه در نتیجه فكر بیگانگان، از راه ترجمه كتاب‎های یونانی و فارسی و هندی از جهت پدید آمدن گروه‎های خطرناك از قبیل «غلات» ، «زندیقان» ، «جاعلان حدیث» و «اهل رأی و قیاس»، زمینه‎های مساعد برای رشد انحراف فكری فراهم شده بود، لذا امام صادق علیه السلام در برابر آنها ایستادگی كرده و در سطح علمی، با آنها به گفت و گو و بحث و مناظره پرداخت و خطوط فكری آنها را برای امت اسلامی افشا نمود. فعالیت‎های امام در ایستادگی قاطعانه در برابر شبهه‎های غرض آلود - در عقاید و نظریات دینی - كه از لحاظ اغراض سیاسی به منظور از بین بردن روح حقیقی اسلام منتشر می‎شد، بود. محضر درس امام جعفر صادق علیه السلام یك جلسه بحث آزاد بود كه در آن هر شاگردی می‎توانست به استاد ایراد بگیرد و اگر بتواند نظریه‎اش را رد كند.

امام صادق علیه السلام نظریه‎اش را به شاگردان تحمیل نمی‎كرد و آنها را آزاد می‎گذاشت كه نظریه استاد را بپذیرند یا نپذیرند. آنچه سبب می‎شد كه شاگردان امام نظریه ایشان را بپذیرند تأثیر درس استاد بود. امام صادق علیه السلام به همه سؤالات پاسخ می‎دادند و در بحث‎های طولانی با صبر و متانت، به سؤالات گوش داده و با اتخاذ شیوه‎های مختلف، طرف مقابل را مجاب می‎كردند.

به طور مثال مناظره‎ای طولانی بین امام صادق علیه السلام و یك زندیق صورت گرفت كه یونس بن ظبیان آن را روایت كرده است. این مناظره مشتمل بر 85 سؤال است كه زندیق مطرح نموده و حضرت نیز با ادب و احترام و با صبر و حوصله به تمامی آنها پاسخ گفته است كه در ضمن آن حضرت سؤال‎هایی را نیز از زندیق می‎پرسد. این مناظره را مرحوم طبرسی در الاحتجاج، جلد سوم، در صفحات 264 و ، 323 آورده است. همچنین مرحوم مجلسی آن را در بحارالانوار، جلد 10صفحات 194-164 از الاحتجاج نقل كرده است. گروه‎های غیرمذهبی نیز كه ملحدین و مشركین آن زمان بودند و بعضی نیز مادی‎گرا بودند، با امام صادق علیه السلام به مناظره می‎نشستند و از مخاطبین آن حضرت محسوب می‎شدند. این گروه با خود امام و گاهی با شاگردان امام در مسائلی چون اثبات صانع، وحدانیت خالق، اصالت ماده، ملاك بودن حس در ادراك موجودات عالم و رد عالم ماوراءالطبیعه به بحث و گفت وگو می‎پرداختند. امام با همه گروه‎ها به بحث و مناظره می‎نشست هر چند افرادی، آنها را از خود طرد كرده باشند؛ از جمله ابن ابی العوجاء كه زندیقی منكر بود و علما از مجالست و مسائلت با او به جهت خبث لسان و فساد درونی‎اش، كراهت داشتند. حضرت از او می‎خواهد كه هر سؤالی كه دارد بپرسد. امام نیز در پاسخ به او عقاید خود را صریحاً اعلام می‎دارد و می‎گوید كه او گمراه است. امام و شاگردان او در این مناظرات همواره حافظ اركان شریعت و اعتقادات اسلامی بودند، رفتار امام با این طبقه از جامعه، برخوردی حكیمانه و همراه با حلم و صبر بود. امام ادعاها و ادله آنها را با متانت و صبوری گوش می‎كرد و معمولاً از ادله خود خصم با ظرافت خاصی استفاده می‎كرد و آنچه را كه مبنای اعتقادات خود آنها بود و مورد قبولشان واقع می‎شد، برای رد مدعای آنها و اثبات اعتقادات اسلامی استفاده می‎كرد، كه به آن در اصطلاح منطقیین، جدل گفته می‎شود. مهمترین ابزار امام در برخورد با این گروه‎ها همان اخلاق معنوی و كریمانه و روحیه بردباری وی بود كه سرانجام مخاطب را به تسلیم وادار می‎كرد و آنها زبان به ستایش و مدح امام می‎گشودند.

ابوشاكر دیصانی از بزرگترین متكلمان زنادقه و ملحدین به شمار می‎رود. وی كه سابقه بحث‎های متعددی را با امام دارد هنگامی كه می‎خواهد نظر و دلیل امام را در حدوث عالم بداند به امام می‎گوید: «انك احد النجوم الزواهر و كان آباوك بدوراً بواهر و امهاتك عقیلات عباهر و عنصرك من اكرم العناصر و اذا ذكر العلماء فبك تثنی الخناصر فخبرنی ایها البحر الخضم الزاخر ما الدلیل علی حدوث العالم» ؛ «تو یكی از ستارگان درخشان هستی و پدرانت ماههای درخشنده آسمان معرفت و مادرانت دانایان و اهل كمال هستند و نهاد تو از بهترین نهادها و سرشت‎هاست و هرگاه ذكری از علما می‎شود، انگشتان به سوی تو اشاره می‎كنند؛ ای دریای پر آب و گرانمایه، دلیل بر حدوث عالم چیست؟»

ابوشاكر پس از استماع دلیل امام صادق علیه السلام از امام تشكر می‎كند و می‎گوید: چون می‎دانست كه عادت ما بر این است كه تا چشمانمان نبیند و امری را با یكی از حواس خود، حس نكنیم، نمی‎پذیریم شما هم از همین راه ما را قانع كردید. همچنین ابن ابی العوجاء كه مشهورترین متكلم ملحد زمان امام صادق علیه السلام محسوب می‎شود، وی امام را در بحث علمی به دانه‎های سرخ آتش تشبیه می‎كند، كه مخاطب را در آن مخمصه راه فراری نیست كه گرفتار حملات علمی امام می‎شود و به ناچار باید خود را تسلیم كند. وی زمانی كه در مسجد الحرام در میان جمعی از یاران خود به بحث با امام می‎پردازد و وقتی در برابر براهین و دلایل امام حرفی برای گفتن ندارد به اطرافیان خود می‎گوید: «سألتكم أن تلتمسوا لی خمره فالقیتمونی علی جمره» ؛ «من از شما خواستم تا یك بحث و كار آسوده برایم فراهم كنید و شما مرا بر روی آتش گداخته انداختید.» امام صادق علیه السلام در مناظرات و برخورد با اهل كتاب سعی می‎كردند كه از مطالب مورد قبول طرفین كه هم در قرآن و هم در كتاب آسمانی آنها وجود داشت، به عنوان ادله مدعای آنها استفاده كنند و ضمن سفارش اصحاب، به مهربانی با اهل كتاب كه با مسلمین معاند نبودند، آنها را تشویق به تشرف به دین اسلام می‎كردند.

امام جعفر صادق علیه السلام و زنادقه

منحرف نمودن مسلمین از مسیر حقیقی دین، سبب بروز عقاید و آراء متكلمین شد و مخصوصاً نیروی زر و زور معاویه كه موجب جنگ جمل و صفین و نهروان شد و واقعه حكمین را به وجود آورد، عقاید مختلفی را در مسلمین ایجاد كرد كه موجب بروز حوادث دامنه‎داری شد و یك قدرت علمی لازم بود كه این افكار و اوهام پریشان را با استدلال و براهین مستند به قرآن و سنت و عقل از میان بردارد و راه راست و مستقیم و روشن را به مردم بنمایاند. نام زندیق، نخست در زبان عرب به پیروان مانی اطلاق می‎شد كه جهان را از دو اصل ازلی نور و ظلمت می‎پنداشتند و به همین سبب آنها را دوگانه پرست می‎شناختند. سپس این نام به مادیون اطلاق شد، آنان كه منكر خدا و پیامبران و كتاب‎های آسمانی هستند و معتقد به ابدیت جهان و منكر دنیای دیگر و عوالم مابعدالطبیعه می‎باشند. سپس این نام بر كسی اطلاق شد كه منكر یكی از اصول دین اسلام باشد و یا رأی و نظری داشته باشد كه آن رأی در نتیجه انكار یكی از اصول عقاید باشد. سپس این نام به هر كس كه مخالف مذهب اهل سنت بود، اطلاق گردید و در آخر به هر شاعر یاوه‎گویی كه بی‎ملاحظه دم از معشوق می‎زد و یا هر نویسنده‎ای از این قبیل و طرفداران آنها گفته می‎شد. در زمان امام جعفر صادق علیه السلام چند نفر به زندقه شهرت داشتند كه معروف‎ترین آنها ابن ابی العوجاء ابن طالوت، ابن أعمی و ابن مقفع بودند كه در ایام حج به مسجدالحرام می‎آمدند و با مردم تماس داشتند و نیز با امام صادق علیه السلام پیرامون مسائل مختلف مناظره و احتجاج می‎كردند. ابن ابی العوجاء مانند بسیاری دیگر از زنادقه در تخریب مبانی اعتقادی مسلمانان كوشا بود، به جعل اخبار و احادیث و پراكندن آنها در میان مردم اهتمام داشت. وی هنگام مرگ خود اعلام كرد كه 4000 حدیث جعل كرده تا حرام را حلال و حلال را حرام نماید. مؤلفان كتب تاریخ و كلام و ملل و نحل او را در شمار زنادقه آورده‎اند و قتل او نیز به همین اتهام بوده است.

شهادت امام صادق علیه السلام

تحمل وجود علمی امام بر ستمگران و بی‎فضیلت‎ها، سنگین و غیرقابل تحمل بود تا این كه با دسائس و نقشه‎های گوناگون بعد از این كه چندین بار شبانه به منزل ایشان یورش بردند، وی را به تبعید از وطن مجبور ساختند تا بالاخره در سال 148هـ. حضرت را با زهر به شهادت رساندند و قبرستان بقیع آغوش خود را برای پذیرش یكی از نوادگان پیامبر اكرم گشود و حضرت جعفر بن محمد الصادق علیه السلام در كنار جد بزرگوار و پدر و عموی ارجمند خویش به خاك سپرده شد. مسعودی در مورد تاریخ شهادت حضرت می‎نویسد: عمر امام جعفر صادق علیه السلام 66 سال بود و در سال 148 هجری شهید شد و در روز یكشنبه 25 ماه شوال در قبرستان بقیع در کنار مزار امام حسن و علی بن الحسین و امام باقر علیهم السلام دفن گردید. از شهید اول در كتاب فصول المهمه است كه می‎نویسد: «یقال انه مات بالسم فی ایام المنصور» پس از آن كه خبر رحلت امام صادق علیه السلام را به منصور دادند، وی گفت: «ان جعفراً كان ممن قال الله فیه ثم اورثنا الكتاب الذین اصطفینا من عبادنا و كان ممن اصطفی الله و كان من السابقین بالخیرات»؛ همانا جعفر از كسانی بود كه خداوند درباره آنها فرموده، كتاب و علم الهی را نزد برگزیدگان از بندگانمان به ارث نهادیم و او از كسانی بود كه خداوند او را برگزیده بود و از پیشی گیرندگان در نیكی‎ها و خیرات بود.» به راستی كه دشمن هم امام را می‎شناسد و نمی‎تواند وجودش را تحمل نماید، چون او وارث حقیقی علم الهی و برگزیده واقعی خداوند و شایسته رهبری و هدایت جامعه بود و این حقیقت برای حاكم قسی القلبی چون منصور بسیار تلخ بود.

منبع:

روزنامه همشهری، سیده فاطمه حسینی میرصفی .

امام صادق علیه السلام و اندیشه‏هاى انحرافى

واژه زنادقه جمع زندیق است. این كلمه ریشه فارسى دارد و در اصل‏«زند دین‏» زن دین بود. مزدكیان (1) خود را زند دین ‏مى‏نامیدند. طریحى در مجمع البحرین مى‏نویسد: زنادقه گروهى از مجوسیان بودند. سپس این كلمه بر هر ملحدى در دین استعمال‏ گردید. (2)

در بین مردم چنین شهرت یافته كه زندیق كسى است كه به هیچ دینى ‏پاى‎بند نیست و قائل به دهر است. و در حدیث آمده است: زنادقه ‏همان دهریه هستند كه مى‏گویند: نه خدایى وجود دارد و نه بهشت و جهنمى. دهر است كه ما را مى‏میراند. (3) از گفت و گوى امام ‏موسى کاظم علیه السلام با هارون الرشید بر مى‏آید كه زندیق به كسى‏ گفته مى‏شود كه خدا و رسولش را رد كند و به جنگ با آنها بپردازد. (4)

اولین كسى كه ملحد گشته و زندیق شد ابلیس بود. (5)

ملحدین و دهریان مناظرات و گفت‏وگوهایى با پیامبر اسلام داشتند كه علامه طبرسى در كتاب الاحتجاج (6) به بخشى از آنها اشاره كرده است:

امام صادق علیه السلام مناظراتى طولانى و گفت‏وگوهاى بسیارى با ابن‏ابى‏العوجاء، ابوشاكر دیصانى، زندیق مصرى و برخى دیگر از سران ‏زنادقه داشت و به عقاید انحرافى آنها پاسخ مى‏داد. پیش از آن كه‏ به برخى از گفت‏وگوهاى آن حضرت با زنادقه اشاره كنیم، نگاهى به‏ افكار دو نفر از سران زنادقه مى‏افكنیم:

رهبران زنادقه
یكى از رهبران زنادقه، عبدالكریم بن ابى‏العوجاء است. وى از شاگردان حسن بن ابى الحسن بصرى بود و بر اثر افكار انحرافى كه ‏داشت، از دین و توحید منحرف شد. (7)

ابن ابى‏العوجاء با چند نفر از دهریون در مكه پیمان بست تا با قرآن معارضه كنند. او در یكى از سفرهاى خود به مكه، هنگامى كه‏ با عظمت امام صادق علیه السلام در بین مردم مواجه مى‏شود، از روى كینه و حسد داوطلب مى‏شود تا به نمایندگى از ابن طالوت، ابن الاعمى و ابن المقفع؛ امام را در نزد مردم شرمنده كند اما با پاسخ ‏كوبنده امام صادق علیه السلام مواجه و سرافكنده مى‏شود و مفتضحانه به نزد دوستان خود برمى‏گردد. وى سرانجام به دستور منصور، توسط فرماندار كوفه محمد بن سلیمان به زندان افتاد. گروهى نزد منصور رفتند و به شفاعت او برآمدند. منصور به درخواست آنها پاسخ مثبت داد و در نامه‏اى به فرماندار، دستور آزادى ابن‏ابى‏العوجاء را صادر كرد. پیش از آن كه نامه به كوفه برسد، منصور دستور داد تا ابن ابى‏العوجاء را گردن بزنند. ابن‏ابى‏العوجاء هنگام مرگ گفت: اكنون بیمى از كشته شدن ندارم، زیرا من چهار هزار حدیث جعل و حلال را حرام و حرام را حلال نموده‏ام و در ماه رمضان شما را به روزه خوارى كشانده‏ام و در روز عید فطر وادار به روزه گرفتن كرده‏ام. (8)

ابوشاكر یكى دیگر از رهبران زنادقه است كه افكار انحرافى‏اش‏ بسیارى از مسلمانان را دچار شبهه و شك و تردید كرد. وى قائل به ‏خداى نور و خداى ظلمت‏ بود.

ابوشاكر گفت‏وگوهاى بسیارى با یاران امام صادق علیه السلام داشت. او در مدینه با امام صادق علیه‎السلام مناظره و گفت‏وگو كرد كه نتیجه‏اش شكست‏ علمى و رسوایى بود. (9)

مناظره هشام با ابوشاكر دیصانى
هشام بن الحكم مى‏گوید: روزى ابوشاكر دیصانى به من گفت: آیه‏اى ‏در قرآن است كه باعث تقویت نظر و اندیشه ماست. گفتم: این آیه ‏كدام هست؟ ابوشاكر گفت: (هو الذى فى‏السماء اله و فى ‏الارض ‏اله) (10) ؛ اوست كه در آسمان خداست و در زمین خدا. هشام‏ مى‏گوید: متحیر ماندم كه در جواب او چه پاسخى بدهم. ایام حج فرارسید و روانه خانه خدا شدم. با امام صادق علیه السلام ملاقات و عرض كردم‏كه ابوشاكر چنین مى‏گوید و برداشت او را از آیه بیان كردم. امام‏صادق علیه السلام فرمود: این سخن، سخن زندیق است. هرگاه نزد او رفتى، از او بپرس: نامت در كوفه چیست؟ او خواهد گفت: فلان. بگو: نامت در بصره چیست؟ باز هم همان نام را تكرار مى‏كند. بگو: خداى ما نیز چنین است. خداى ما هم در آسمان «اله‏» است و هم در زمین ‏«اله‏».

هشام مى‏گوید: (به كوفه) برگشتم و بدون هیچ توقفى، نزد ابوشاكر رفتم. آنچه امام صادق علیه‎السلام به من گفته بود، از او پرسیدم. ابوشاكر كه درمانده شده بود و جوابى نداشت، گفت: این سخن (طرز استدلال) از حجاز به این جا آمده است. (11)

مناظره امام صادق علیه السلام با ابوشاكر دیصانى
هشام بن الحكم مى‏گوید: روزى ابو شاكر دیصانى نزد امام صادق علیه السلام رفت و گفت: اى جعفر بن محمد! مرا بر معبودم راهنمایى و دلالت ‏كن. امام صادق علیه السلام فرمودند: بنشین! در این هنگام كودك خردسالى‏ پیش آمد كه در دستش تخم پرنده‏اى بود. كودك با تخم بازى مى‏كرد. امام صادق علیه السلام تخم پرنده را از بچه گرفت. سپس با اشاره به تخم ‏پرنده، به دیصانى فرمود: این دژى است پوشیده كه پوست ضخیمى‏ دارد. در زیر این پوست ضخیم، پوست نازكى وجود دارد و زیر آن ‏پوست نازك، مایعى طلایى و مایعى نقره‏اى در كنار هم، بدون این كه ‏با هم مخلوط شوند، وجود دارد ... كسى نمى‏داند كه آن تخم پرنده ‏براى آفرینش نر خلقت‏ شده است‏ یا براى آفرینش ماده. هنگام شكسته ‏شدن تخم پرنده صورت‏هاى فراوان، چون: طاووس، كبوتر و خروس از آن‏ بیرون مى‏آید. آیا فكر نمى‏كنى كه براى این آفرینش مدبرى هست؟!

هشام مى‏گوید: دیصانى مدتى سرش را به زیر انداخت و در فكر فرو رفت. سپس سر برداشت و گفت: «اشهد ان لا اله الا الله وحده لاشریك ‏له و اشهد ان محمدا عبده و رسوله و انك امام و حجة من الله على ‏خلقه و انا تائب مما كنت فیه‏» (12) ؛ شهادت مى‏دهم كه معبودى جز خدا نیست، خداوند یكتاست و شریك ‏ندارد و شهادت مى‏دهم كه محمد بنده خدا و فرستاده خداست و تو رهبر و حجت از سوى خداوند براى بندگان هستى و من از گذشته خود بازگشت مى‏كنم.

مناظره امام صادق علیه السلام با ابن ابى‏العوجاء
عبدالكریم بن ابى‏العوجاء بارها درباره مسائل گوناگون با امام ‏صادق علیه السلام گفت‏وگو كرد.

مرحوم كلینى برخى از مناظرات وى با امام صادق علیه السلام را نقل كرده‏است. اینك یكى از مناظرات را ذكر مى‏كنیم:

راوى گوید: روز دیگر ابن ابى‏العوجاء برگشت و در مجلس امام‏ صادق علیه السلام خاموش نشست و دم نمى‏زد. امام فرمود: گویا آمده‏اى كه ‏بعضى از مطالبى را كه در میان داشتیم تعقیب كنى. گفت: همین را خواستم. اى پسر پیغمبر! امام به او فرمود: تعجب است از این كه ‏تو خدا را منكرى و به این كه من پسر رسول خدایم گواهى دهى!! گفت: عادت مرا به این جمله وادار مى‏كند؟ امام فرمود: پس چرا سخن نمى‏گویى؟ عرض كرد: از جلال و هیبت ‏شما است كه در برابرتان ‏زبانم به سخن نیاید. من دانشمندان را دیده و با متكلمین مباحثه‏كرده‏ام؛ ولى مانند هیبتى كه از شما به من دست دهد، هرگز به من ‏روى نداده است. فرمود: چنین باشد ولى من در پرسش را به رویت ‏باز مى‏كنم. سپس به او توجه كرد و فرمود: تو مصنوعى یا غیرمصنوع؟ عبدالكریم بن ابى‏العوجاء گفت: ساخته نشده‏ام. امام ‏فرمود: براى من بیان كن كه اگر ساخته شده شده بودى، چگونه ‏مى‏بودى؟ عبدالكریم مدتى سر به گریبان شده، پاسخ نمى‏داد و با چوبى كه در مقابلش بود ور مى‏رفت و مى‏گفت: دروازه پهن، گود، كوتاه، متحرك و ساكن همه اینها صفت مخلوق است. امام فرمود: اگر براى مصنوع صفتى جز این‏ها ندانى باید خودت را هم مصنوع بدانى؛ زیرا در خود از این امور حادث شده مى‏یابى. عبدالكریم گفت: از من چیزى پرسیدى كه هیچ كس پیش از تو نپرسیده و كسى بعد از تو هم ‏نخواهد پرسید. امام فرمود: فرضا بدانى در گذشته از تو نپرسیده‏اند، از كجا مى‏دانى كه در آینده نمى‏پرسند؟ علاوه بر این،سخن و گفتار خود را نقض كردى، زیرا تو معتقدى كه همه چیز از روز اول مساوى و برابر است، پس چگونه چیزى را مقدم و چیزى را موخر مى‏دارى؟ اى عبدالكریم! توضیح بیشترى برایت دهم: بگو بدانم ‏اگر تو كیسه جواهرى داشته باشى و كسى به تو گوید: در این كیسه‏ اشرفى هست و تو بگویى نیست. او به تو بگوید: اشرفى را براى من‏ تعریف كن. و تو اوصاف آن را ندانى، آیا تو مى‏توانى ندانسته ‏بگویى اشرفى در كیسه نیست؟ گفت: نه. امام فرمود: جهان هستى كه‏ درازا و پهنایش از كیسه جواهر بزرگتر است. شاید در این جهان‏ مصنوعى باشد زیرا كه تو صفت مصنوع را از غیر مصنوع تشخیص ‏نمى‏دهى. عبدالكریم درماند ... . سال بعد، بار دیگر با امام در حرم مكى برخورد. یكى از شیعیان به حضرت عرض كرد: ابن‏ ابى ‏العوجاء مسلمان شده؟ امام فرمود: او نسبت ‏به اسلام كور دل ‏است، مسلمان نشود. چون ابن ابى‏العوجاء چشمش به امام افتاد، گفت: اى آقا و مولاى من! امام فرمود: براى چه این‏جا آمدى؟ گفت: براى عادت تن و سنت میهن و براى این كه دیوانگى و سر تراشى و سنگ‎پرانى مردم را ببینم. امام فرمود: اى عبدالكریم! تو هنوز بر سركشى و گمراهیت پا برجایى؟ عبدالكریم رفت ‏سخنى بگوید كه ‏امام فرمود: در حج مجادله روا نیست و عبایش را تكان داد و فرمود: اگر حقیقت چنان باشد كه تو گویى كه چنان نخواهد بود. ما و تو رستگاریم و اگر حقیقت چنان باشد كه ما مى‏گوییم، ما رستگاریم و تو در هلاكت. (13)

مناظره امام صادق علیه السلام با زندیق مصرى
هشام بن الحكم مى‏گوید: زندیقى از مصر به قصد دیدار با امام ‏صادق علیه السلام رهسپار مدینه شد. زندیق وقتى به مدینه رسید كه آن حضرت ‏مدینه را به قصد مكه ترك كرده بود. زندیق كه در مصر آوازه علم ‏و اخلاق امام صادق علیه السلام را شنیده بود، شیفته دیدار آن حضرت بود. بدین خاطر با این كه خسته بود، لحظه‏اى درنگ نكرد و روانه مكه ‏شد. هشام مى‏گوید: امام صادق علیه السلام در حال طواف بود كه زندیق مصرى ‏نزد آن حضرت آمد. من همراه امام صادق علیه السلام بودم. زندیق مصرى سلام ‏كرد. حضرت فرمود: نام تو چیست؟ زندیق گفت: عبدالملك. امام ‏پرسید: كنیه‏ات چیست؟ گفت: ابو عبدالله. امام فرمود: این كدام‏ ملك و پادشاه است كه تو بنده او هستى؟ آیا از پادشاهان زمین ‏است ‏یا از پادشاهان آسمان؟ پسرت بنده خداى آسمان است ‏یا بنده ‏خداى زمین؟ هشام مى‏گوید: مرد مصرى سكوت كرد. امام فرمود: حرف ‏بزن. باز هم او سكوت اختیار كرد. امام فرمود: هرگاه از طواف ‏فارغ شدم، نزد ما بیا.

طواف امام پایان یافت. زندیق نزد حضرت آمد و در مقابل امام ‏نشست. امام به او فرمود: آیا مى‏دانى كه زمین زیر و رویى دارد؟زندیق گفت: آرى. امام فرمود: تاكنون به زیر زمین رفته‏اى؟ زندیق‏گفت: نه. امام فرمود: آیا مى‏دانى در زیر زمین چیست؟ زندیق گفت: نمى‏دانم. گمان مى‏كنم چیزى زیر زمین نیست. امام فرمود: گمان ‏چیزى جز عجز و درماندگى است... آیا به سوى آسمان بالا رفته‏اى؟ او گفت: نه. امام فرمود: آیا مى‏دانى در آن‏جا چیست؟ او گفت: نمى‏دانم. امام فرمود: آیا به سوى مشرق و مغرب رفته‏اى و ماوراى ‏آنها را زیر نگاهت قرار داده‏اى؟ زندیق گفت: نه. امام فرمود: بسى ‏جاى تعجب است كه نه به مشرق رفته‏اى، نه به مغرب، نه به درون‏ زمین، نه به آسمان بالا و نه خبرى از آن‏جا دارى تا بدانى در آنجا چیست؟ و در عین حال، تو منكر آن چه كه در این مكان‏هاست‏ هستى؟! آیا هیچ عاقلى چیزى را كه نمى‏داند منكر مى‏شود؟! زندیق ‏مصرى گفت: تاكنون هیچ كس با من این گونه سخن نگفته است. امام ‏فرمود: پس تو از این جهت در شك و تردید هستى؟!

زندیق گفت: شاید چنین باشد. امام فرمود: اى مرد! بدان! هیچگاه ‏آن كه نمى‏داند بر آن كه مى‏داند حجت و دلیلى ندارد. هرگز جاهل ‏حجتى بر عالم ندارد. اى برادر مصرى! گوش كن كه با تو چه مى‏گویم! آیا نمى‏بینى كه آفتاب، ماه، شب و روز به افق درآیند؟ اما یكى ‏بر دیگرى سبقت نمى‏گیرد. آنها مى‏روند و بر مى‏گردند، و در این ‏رفت و آمد مجبور و مضطر هستند؛ زیرا جایى جز جاى خودشان‏ ندارند. آنها اگر مى‏توانستند كه برنگردند چرا برمى‏گردند؟ اگر مضطر نبودند چرا شب، روز نمى‏گردد و روز، شب نمى‏شود؟ به خدا سوگند! اى برادر مصرى! آنچه را كه شما به آن عقیده دارید و دهر مى‏نامید اگر آنها را مى‏برد پس چرا برمى‏گرداند و اگر آنها برمى‏گرداند پس چرا آنها را مى‏برد؟! آیا نمى‏بینى كه آسمان ‏برافراشته شده و زمین نهاده شده است، به گونه‏اى كه نه آسمان به‏ زمین مى‏افتد و نه زمین بر روى كرات زیرین خود سرازیر مى‏شود؟ به ‏خدا سوگند، خالق و مدبر آنها خداست.

زندیق مصرى تحت تاثیر استدلال‏هاى امام صادق علیه السلام قرار گرفت و مسلمان شد. امام صادق علیه السلام به هشام دستور داد تا تعالیم اسلام را به او بیاموزد. (14)

مناظره‏اى دیگر
هشام مى‏گوید: زندیقى نزد امام صادق علیه السلام آمد و با آن حضرت مناظره ‏كرد. قسمتى از سخنان امام صادق علیه السلام به زندیق این بود:

این كه مى‏گویى خدا دوتاست، از دو حال خارج نیست: یا هر دو قدیم ‏و قویند و یا هر دو ضعیفند و یا یكى نیرومند و دیگرى ضعیف است. اگر هر دو نیرومندند پس چرا یكى از آنها دیگرى را دفع نمى‏كند تا در اداره جهان هستى تنها باشد. قدرت خدا باید برتر از همه ‏قدرت‏ها باشد. اگر قدرتى در برابر خداوند یافت ‏شود، نشانه عجز و ناتوانى خداوند است، و اگر یكى را قوى و دیگرى را ضعیف پندارى، گفتار ما ثابت ‏شود كه خدا یكى است، به علت ناتوانى و ضعفى كه‏ در دیگرى آشكار است. اگر بگویى كه خدا دو تاست، از دو حال خارج‏ نیست: یا هر دو در تمام جهات برابرند و یا از تمام جهات مختلف و متمایزند، چون ما امر خلقت را منظم مى‏بینیم و فلك را در گردش و تدبیر جهان را یكسان؛ و شب و روز و خورشید و ماه را مرتب. درستى‏ كار و تدبیر و هماهنگى آن، دلالت كند كه ناظم یكى است. علاوه‏ بر آن، لازم است میانه‏اى بین دو خدا قائل شوى تا تمایز بین آنها مشخص شود. بنابراین خداى سومى باید وجود داشته باشد. و اگر ادعا كنى كه سه خدا وجود دارد، بر تو لازم مى‏شود كه خدایان پنج‏گانه ملتزم شوى، چون بین خدایان سه‎گانه باید تمایز باشد. بدین ‏ترتیب شماره خدایان بالا مى‏رود و به بى‏نهایت مى‏رسد. (15)

زنادقه همانند دیگر گروه‏هاى كژاندیش درباره توحید و خداشناسى‏ شبهه افكنى مى‏كردند و در سست كردن عقاید دینى مردم و رواج فساد و بى‏دینى در امت اسلامى سعى مى‏نمودند. آنان همواره با عكس‏العمل ‏شدید امام صادق علیه السلام و پاسخ كوبنده‏اش رو به ‏رو مى‏گشتند.

پى‏نوشت‎ها:

1- مزدك در ایام پادشاهى قباد مى‏زیست و كتاب مزدا اثر اوست.(سفینه‏البحار، ج 1، ص‏559.)

2-مجمع البحرین، ص 248.

3- سفینة البحار، ج 1، ص‏559.

4- تحف العقول، ص 428.

5- همان.

6- احتجاج، ج 1، ص 25.

7- مجمع البحرین، ص 162.

8- سفینة البحار، ج 2، ص 285.

9- همان، ج 1، ص 474.

10- سوره زخرف، آیه 84.

11- تفسیر المیزان، ج 18، ص 128/ سفینة ‏البحار، ج 1، ص 474.

12- احتجاج، ج 2، ص 71.

13- الكافى، ج 1، ص‏97.

14- احتجاج، طبرسى، ج 2، ص 75.

15- كافى، ج 1، ص 1005.

منبع:

ماهنامه كوثر، ش 40 ، عمادالدین مروج زنادقه .

امام صادق علیه السلام و چیستى تشیع

لقب رئیس مذهب شیعه* بدین جهت براى امام ششم شیعیان شهرت یافت که معارف شیعى در دوران ایشان و در سایه تعالیم حضرتش، فرصت انتشار یافت. براى آشکار شدن اهمیت این مجال تاریخى، اشاره‎اى کوتاه به فشارهاى اجتماعى و سیاسى وارد بر امامان پیش از حضرت صادق علیه‎السلام لازم است.

این فشارها گرچه در ابتدا، به عنوان سیاستى راهبردى، از سوى دستگاه‎هاى حاکمه تعقیب مى‎شد، اما جو اثرپذیر مسلمانان که به راحتى تحت تاثیر تبلیغات قرار مى‎گرفت بر تنگناها مى‎افزود و البته مصلحت جویى‎ها و عافیت طلبى‎ها نیز مزید بر علت مى‎شد.
در میان ائمه علیهم السلام، امیرالمومنین على علیه السلام به جهت سوابق بى نظیر و توصیه‎هاى مکرر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم موقعیت ویژه‎اى داشت که لازمه طبیعى آن مورد توجه قرار گرفتن ایشان از سوى مسلمانان بود، اما چنین نشد. بحث بر دور داشته شدن آن حضرت از خلافت نیست بلکه حتى در حوزه‎هاى فکرى و عقیدتى نیز زمینه ظهور جدى در اختیار ایشان نبود. کدام یک از خطبه‎هاى مفصل و مهم نهج البلاغه، در دوران بیست و پنج ساله خانه نشینى امام ادا شده است؟

مردم حتى در دوران حکومت حضرت على علیه السلام نیز تبعیت و انقیاد جدى نسبت به ایشان نداشتند، چه در امور دینى و چه در امور حکومتى. تفصیل این سخن فرصتى دیگر مى طلبد. وقتى عرصه بر على بن ابى طالب چنین تنگ باشد، وضعیت امامان بعدى معلوم خواهد بود، زمانى که با روى کار آمدن بنى‎امیه و فاصله گرفتن نسل‎ها از صدر اسلام هر چه مى‎گذرد، کار بر ائمه (علیهم السلام) سخت‎تر مى‎شود.

در اواخر دوران امامت حضرت باقر علیه السلام همزمان با ضعف مفرط بنى‎امیه، فشارها بر آن حضرت کاهش یافت و شرایط اجازه تشکیل حلقه‎هاى درس و بیان حقایق دین و شریعت را به آن جناب مى‎داد، همچنان که آمد و شد اصحاب نزدیک امام نیز مقدورتر مى‎گشت. این میراث به امام صادق علیه‎السلام نیز رسید و از آغاز دوران امامت ایشان تا پایان عمر بنى امیه، یعنى سال 132ادامه داشت.

در رجال شیخ طوسى، نام 3223 نفر به عنوان اصحاب امام صادق علیه السلام برده شده است. از حسن بن على وشاء یکى از اصحاب امام رضا علیه السلام نقل شده که گفت: در مسجد کوفه نهصد نفر را دیدم که از جعفر بن محمد (علیهماالسلام) حدیث نقل مى‎کردند. (1) 

البته چنین ارقامى بدان معنا نیست که همه این افراد، به یک میزان مورد وثوق امام قرار داشتند، لذا آن حضرت نسبت به عده محدودترى از اصحاب خود، توثیق‎ها و تجلیل‎هاى ویژه نموده و به برخى اجازه مى‎دادند تا در مباحث مختلف وارد میدان شوند و به بحث و حتى مناظره بپردازند.

در رجال کشى نقل شده که مردى شامى در مجلس امام وارد شد و عرض کرد: شنیده‎ام که براى هر سئوال پاسخى دارید، پس آمده‎ام که با شما مناظره کنم. امام فرمود: در چه موضوعى بحث دارى؟ گفت: در قرآن. امام به حمران بن أعین فرمود: پاسخ این مرد را بده. مرد شامى خطاب به امام گفت: من مى‎خواهم با خود شما بحث کنم. حضرت فرمود: اگر بر حمران چیره شدى، بر من غلبه یافته‎اى. سپس در آن جلسه زراره بن أعین در فقه با مرد شامى مناظره کرد، هشام بن سالم در توحید و هشام بن حکم در امامت و مومن طاق نیز در پاره‎اى امور اعتقادى. (2)  

مردم حتى در دوران حکومت حضرت على علیه السلام نیز تبعیت و انقیاد جدى نسبت به ایشان نداشتند، چه در امور دینى و چه در امور حکومتى. تفصیل این سخن فرصتى دیگر مى طلبد. وقتى عرصه بر على بن ابى طالب چنین تنگ باشد، وضعیت امامان بعدى معلوم خواهد بود، زمانى که با روى کار آمدن بنى‎امیه و فاصله گرفتن نسل‎ها از صدر اسلام هر چه مى‎گذرد، کار بر ائمه (علیهم السلام) سخت‎تر مى‎شود.

پس از این مقدمه، به موضوع اصلى مورد نظر در این مقال مى‎پردازیم و آن را با سئوالى آغاز مى‎کنیم: آیا امام صادق علیه السلام با توجه به فرصت ویژه و بى‎سابقه‎اى که پس از گذشت بیش از یک قرن از تاریخ تشیع براى ایشان حاصل شد، در مورد معنا و مفهوم تشیع و چیستى آن، مطالبى فرموده یا خیر؟ پاسخ یقیناً مثبت خواهد بود. مگر ممکن است امام در موضوعات فقهى، چنان فرمایش‎هاى متعدد و تعالیم فراوانى بیان کرده باشند که متون فقهى ما به طور عمده بر محور سخنان آن حضرت (و پدر گرامى‎شان) قرار یافته، آنگاه در باب مسائل عقیدتى که پایه و اساس دیانت است، مطالبى قابل توجه و مبنایى نفرموده باشند؟

طبیعتاً همان گونه که در فقه، نقلیات کمترى از چهار امام اول حتى امیرالمومنین (علیه السلام) در مقایسه با امامان پنجم و ششم وجود دارد، در اعتقادات نیز مطالب نقل شده از آن دو امام، به ویژه امام صادق علیه السلام به مراتب بیشتر است، لذا نمى‎توان در ارائه تعریف از تشیع سخنان امام ششم را لحاظ ننمود. امامان یک سلسله متصل به رسول خدایند که سخن‎شان یکى است و مرام واحدى را معرفى و ترویج مى‎کنند. چنان که از امام صادق علیه السلام نقل است: «سخن من، سخن پدرم و کلام پدرم، کلام جد من است و آن کلام حسین و ... سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است که سخن خداى متعال است.» (3) اما بى توجهى به شرایط ویژه و سخت زمانى امامان در القا و بیان این مرام و منظومه اعتقادى، خبط بزرگى است.

شاگردان امام صادق علیه السلام از سخنان و تعالیم ایشان مکتوباتى را تالیف کردند که اصول نامیده مى‎شود و به تعبیر میرداماد «حدود چهارهزار شاگرد در محضر امام صادق علیه السلام بودند که کتب و تالیفاتشان فراوان بوده اما تعدادى که اعتبار آنها مقبول قرار گرفت و مورد اعتماد واقع شد، اصول چهارصدگانه نامیده شده است.» (4) در مورد اعتبار این مجموعه‎هاى روایى، دانشمندان علم حدیث سخنان فراوان گفته‎اند. میراث حدیثى امام صادق علیه السلام در فاصله زمانى پس از ایشان تا حدود دو قرن بعد که تالیف کتب جامع روایى آغاز شد، از سوى امامان بعدى نیز تقویت شد و البته طبعاً این میراث در معرض آفات خاص خود نیز قرار داشت. سخن در این است که آیا هیچ اثر و ثمرى از آموزه‎هاى آن امام بزرگ، در تعریف تشیع و بیان چارچوب‎هاى آن به ما نرسیده است؟ آیا روشنفکران ما مى‎توانند بى‎نیاز از این مجموعه به ارائه مفهوم تشیع اقدام کنند؟

هر قدر هم که کسى در میزان اعتبار میراث حدیثى شیعه تردید و یا حتى غلو کند، امکان نادیده گرفتن و ناچیز انگاشتن آن مبانى علمى را ندارد.

یکى از برخوردهاى غیرعلمى - در ظاهر علمى - و تا حدى عوام گرایانه با حدیث را مثال مى‎آوریم. اگر شخصى موجه و موثق و کاملاً مورد اعتماد، حادثه یا مطلبى را براى شما، از قول شخص ثالثى نقل کند و بر صحت نقل تاکید نماید، چه بسا شما بدون آن که شخص ثالث را بشناسید، به واسطه اعتماد به ناقل مستقیم که با او مواجه بوده‎اید و تکیه بر این که او به هر کسى اعتماد نمى‎کند مطلب را بپذیرید. در این حالت شما مطلب مورد نظر را با دو واسطه – راوى - دریافت کرده‎اید که واسطه اول برایتان مجهول و واسطه دوم برایتان کاملاً مورد اعتماد است اما به قرینه تاکید واسطه دوم و شناخت و اعتمادتان به وى، به نقل اعتماد مى‎ورزید. بنابراین اگر گفته شود که هر حدیثى به صرف مجهول بودن یک راوى آن، محکوم به بطلان است، بدون آن که قرائن موجود ملاحظه شود، حکمى علمى نشده است. این تنها یک نمونه و مثال بود.

از تاریخ حدیث شیعه به روشنى فهمیده مى‎شود که بسیارى از اصول چهارصدگانه - که ذکرش گذشت - به دست صاحبان کتب اربعه - به ویژه جناب کلینى صاحب کتاب کافى رسیده است. لذا آنان قرائنى افزون بر صحت سند حدیث در اختیار داشته‎اند. از آنجا که این بحث، مسئله‎اى فنى در علم حدیث است ما به همین اشاره اکتفا مى‎کنیم به امید آن که طرح موضوعى در ذهن خوانندگان محترم باشد، زیرا خدشه نمودن بى امان در میراث حدیثى، یکى از آفات دین شناسى‎هاى امروزین جامعه ما است.

اما در ادامه بحث اصلى خود باز هم با خدشه کنندگان مماشات نموده و از احادیثى نمونه مى‎آوریم که از نوع صافى‎هاى سخت گیرانه گذشته و همه گزینش‎هاى گاه غیر علمى را پشت سر گذاشته اند، اما باز هم در صحنه مانده‎اند. نمونه‎اى از این احادیث صحیح السند از اصول کافى، که از امام صادق علیه‎السلام نقل گردیده، چنین است:

- باب وجوب طاعت/ حدیث 6: ما قومى هستیم که خداوند طاعتمان را واجب ساخته است.

- باب آن که ائمه (علیهم السلام) والیان امر الهى و گنجینه داران علم اویند/ حدیث 5: ما حجت‎هاى الهى بر بندگانش و گنجینه‎داران علم اوییم.

- باب نص خدا و رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) بر ائمه (علیهم السلام)/ حدیث 102: از امام صادق (علیه السلام) در مورد آیه «اطیعواالله و اطیعواالرسول و اولى الامر منکم» سئوال شد پس فرمود: این آیه در مورد على بن ابى طالب (علیهماالسلام) و حسن (علیه السلام) و حسین (علیه‎السلام) نازل شد ... سپس در مورد على بن حسین (امام سجاد علیه السلام) و پس از ایشان در محمد بن على (امام باقر علیه السلام) استمرار یافت...

- باب غیبت/ حدیث10: اگر به شما خبر رسید که صاحب این امر (رسالت مهم الهى در گستردن دین و عدل در عالم) غایب شده است، این مسئله را انکار نکنید. از احادیثى که مضمون آنها قابل انکار نیست - و نمونه‎هاى فوق گوشه‎اى از آنها است - به دست مى‎آید که انتصاب الهى امامان شیعه (که عصمت لازمه آن است) علم لدنى و الهى آنان و غیبت امام عصر (عج) از موارد غیرقابل حذف در تعریف تشیع است.

*لازم به ذکر است که نسبت دادن عنوان رئیس مذهب شیعه به امام صادق علیه السلام به این مفهوم است که ایشان به علت شرایط مساعد و مناسب عصر خویش احیاگر مذهب تشیع شدند و اطلاق رییس مذهب شیعه به ایشان به این معنا می باشد .  بعضی از افراد تعمداً و عده‎ای هم از روی جهل این کلام را نادرست برداشت می‌كنند. علت اشتباه و نادرست بودن برداشت آن ها این است که اولا دین و مذهب صاحبی دارد و آن خداوند تبارک و تعالی می‎باشد و دین مبین اسلام توسط پیامبر نور و رحمت حضرت ختمی مرتبت حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم برای هدایت بشر از جانب خداوند آورده شده است تا ما با تبعیت از آن به سعادت و کمال در این دنیا و هم در آخرت برسیم . و ثانیا این که عده‎ای با بیان مکرر این که امام صادق علیه السلام موسس و رئیس مذهب شیعه هست می‎خواهند این ذهنیت را در افراد ایجاد کنند که شیعه پیدایش و تاسیس آن به زمان امام صادق علیه السلام برمی‎گردد و یک فرقه منشعب شده از اسلام است و مذهب جعلی و غیر صحیحی است و اهل سنت چون قدمت بیشتری دارد، مذهب حقه است در حالی که اصل شیعه و تاسیس آن به زمان حیات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بر می‎گردد لذا با این بیان که عرض شد نسبت رئیس مذهب شیعه و یا موسس آن را به امام صادق دادن (با این برداشت) کلامی غلط است که باید این نکته را به گوینده آن تذکر داد.

پی‎نوشت‎ها:

1- رجال نجاشى/ شماره 80.

2- بحارالانوار، ج 47/ص 407.

3- کافى، ج 1/ص 53.

4- الذریعه،ج 2/ ص130 .  

منبع:

روزنامه شرق، جواد محدثی .

نگاهی به رخدادهاى عصر امام صادق علیه السلام

1- ششمین اختر تابناك آسمان امامت ‏حضرت امام جعفر صادق علیه السلام در روز جمعه ‏17 ربیع‎الاول سال‏83 هجرى در مدینه و در زمان ‏عبدالملك بن مروان بن حكم دیده به جهان گشود. مادر آن حضرت‏ «ام فروه‏» دختر قاسم (1) بن محمد بن ابوبكر مى‏باشد. ایشان در سال 148 هجرى به دستور منصور عباسى به وسیله انگور زهرآلود مسموم و به شهادت رسید. مدفن مطهر آن حضرت در قبرستان بقیع و در جوار ائمه بقیع (2) قرار دارد. (3)

2- امام صادق علیه السلام مدت 12 تا 15 سال بنابر اختلاف با امام ‏سجاد علیه السلام و بعد از شهادت جد بزرگوارش مدت ‏19 سال با امام ‏باقر علیه السلام زندگى كرد و توانست ‏به مقدار لازم از خرمن دانش این دو بزرگوار، خوشه‏چینى نماید. مدت امامت ایشان 34 سال به طول ‏انجامید (4) كه 18 سال در دوره اموى و 16 سال در دوره عباسى‏ بوده است. (5)

3- خلفاى اموى معاصر امام جعفر صادق علیه السلام به ترتیب عبارتند از:

هشام بن عبدالملك (114- 125)، ولید بن یزید بن عبدالملك(126- 125)، یزید بن ولید بن عبدالملك (126)، ابراهیم بن ولید بن عبدالملك (2 ماه و 10 روز از سال‏ 126) و مروان بن محمد معروف به مروان حمار(132- 126).

خلفاى عباسى معاصر امام علیه السلام عبارتند از: ابوالعباس عبدالله بن ‏محمد(137- 132) و ابوجعفر منصور دوانیقى (137- 148).

4- از امام جعفر صادق علیه السلام هفت پسر و سه دختر بر جاى ماند كه ‏عبارتند از:

«اسماعیل‏»، «عبدالله‏» و «ام فروه‏» كه مادرشان فاطمه بنت‏الحسین بن على بن حسین علیه السلام است.

«امام موسى كاظم‏»، «اسحاق‏» و «محمد» كه مادرشان حمیده‏خاتون مى‏باشد. و «عباس‏»، «على‏»، «اسماء» و «فاطمه‏» كه ‏هر یك از مادرى به دنیا آمده‏اند. (6)

5- در یك دسته بندى، زندگانى امام جعفرصادق علیه السلام را مى‏توان به ‏سه دسته كلى تقسیم نمود:

الف- زندگانى امام در دوره امام سجاد و امام باقر علیهماالسلام‏كه تقریبا نیمى از عمر حضرت را به خود اختصاص مى‏دهد. در این ‏دوره امام صادق علیه السلام از علم و تقوا و كمال و فضیلت ‏آنان در حد كافى بهره‏مند شد.

ب- قسمت دوم زندگى امام جعفر صادق علیه السلام از سال 114 هجرى تا 140هجرى مى‏باشد. در این دوره امام از فرصت مناسبى كه به وجود آمد، استفاده نمود و مكتب جعفرى را به تكامل رساند. در این مدت،4000 دانشمند تحویل جامعه داد و علوم و فنون بسیارى را كه ‏جامعه آن روز تشنه آن بود، به جامعه اسلامى ارزانى داشت.

ج- هشت‏ سال آخر عمر امام قسمت‏ سوم زندگى ایشان را تشكیل‏مى‏دهد. در این دوره، امام بسیار تحت فشار و اختناق حكومت منصور عباسى قرار داشت. در این دوره امام دائما تحت نظر بود و مكتب‏ جعفرى عملا تعطیل گردید. (7)

6- در عصر امام صادق علیه السلام حكومت اموى منقرض شد. عواملى كه منجر به انقراض سلسله اموى شد عبارتند از:

1- حكومت موروثى استبدادى.

2- تحریف حقایق توسط محدثان مزدور و روحانیون دربارى.

3- مخالفت علنى و آشكار با سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و قرآن كریم.

4- اهانت ‏به حرمین شریفین.

5- سوء استفاده از بیت المال مسلمین.

6- كامجویى و هوسرانى و میگسارى و ساز و آواز.

7- گرایش به تجملات و زیور آلات.

8- تعصب عربى و تحقیر موالى (غیر اعراب).

9- اختلافات و درگیرى‏هاى داخلى و نژادى.

10- قتل و غارت مسلمین خصوصا فرزندان بنى‏هاشم.

11- قیام مسلحانه شیعیان.

12- تعطیل شدن امر به معروف و نهى از منكر به سبب خشونت ‏حكمرانان.

13- رواج شعارها و سنت‏هاى جاهلى. (8)

7- بنى‏العباس در اواخر دوره بنى‏امیه از فرصت ‏سیاسى كه به وجود آمده بود، استفاده كردند و حكومت را در سال 132 هجرى قمرى به ‏دست گرفتند. (9) و تا سال ‏656 هجرى قمرى حكومت كردند. سیاست‏ عباسیان تا زمان معتصم بر مبناى حمایت از ایرانیان و تقویت علیه ‏اعراب بود. صد ساله اول حكومت عباسى براى ایرانیان، عصر طلایى ‏بود. چه آن‏ كه برخى از وزراى ایرانى همانند برامكه و فضل بن سهل ‏ذوالریاستین بعد از خلیفه، بزرگترین قدرت به شمار مى‏رفتند. (10)

8- روساى بنى‏هاشم اعم از عبدالله محض و پسرانش محمد و ابراهیم ‏و هم‏چنین بنى‏العباس به نام‏هاى ابراهیم امام، ابوالعباس سفاح، ابوجعفر منصور دوانیقى و عموهاى اینها، در محلى به نام‏«ابواء» (11) نهضت ضد اموى را از سال 100 هجرى آغاز كردند. و چون بنى‏العباس زمینه را براى خودشان مهیا نمى‏دیدند، با «محمد نفس زكیه‏» (12) به عنوان مهدى امت ‏بیعت كردند. (13)

9- بعد از آن كه روساى بنى‏هاشم با محمد بیعت كردند، از امام‏ جعفر صادق علیه السلام نیز دعوت نمودند كه با محمد به عنوان مهدى امت ‏بیعت كند ولى حضرت به آنها فرمود كه در نزد ما اسرارى است. این ‏پسر، مهدى امت نیست و وقت ظهور نیز فرا نرسیده است. حضرت در آن ‏جلسه بیان داشتند كه ابوالعباس سفاح و برادرانش به خلافت ‏خواهند رسید و به عبدالعزیز بن عمران زهرى فرمود كه ابوجعفر منصور قاتل محمد و برادرش ابراهیم خواهد شد. (14)

10- مبلغان بنى‏عباس در آغاز، مردم را با عنوان «الرضا من آل‏ محمد» یا «الرضى من آل محمد» تبلیغ مى‏كردند. دو تن از ماهرترین‏شان عبارت بودند از: «ابوسلمه خلال‏» و «ابومسلم‏خراسانى‏».

ابوسلمه كه به وزیر آل محمد لقب گرفت، در كوفه مخفیانه تبلیغ ‏مى‏كرد و ابومسلم كه به امیر آل محمد ملقب شد، در خراسان مردم‏ را بر علیه دستگاه حاكمه اموى مى‏شوراند. (15)

یكى از كارهاى زشت ابومسلم این بود كه نسبت ‏به ابوسلمه حسادت ‏مى‏ورزید. نامه‏هایى به سفاح و عموهاى سفاح نوشت و به آنها اطلاع ‏داد كه ابوسلمه قصد دارد خلافت را از آل‏عباس به نفع آل ابى‏طالب ‏تغییر دهد. ولى سفاح نپذیرفت و گفت: چیزى بر من ثابت نشده است.

ابومسلم وقتى كه فهمید ابوسلمه از توطئه او آگاه است، عده‏اى را مامور كرد كه هنگام برگشت ابوسلمه از نزد سفاح، او را شبانه ‏به قتل برسانند. (16) و چون قاتل یا قاتلین از اطرافیان سفاح ‏بودند، خون ابوسلمه لوث شد و خوارج را به عنوان قاتل معرفى‏كردند. (17)

11- مسعودى در مروج الذهب(18) مى‏نویسد: ابوسلمه بعد از كشته ‏شدن ابراهیم امام به این فكر افتاد كه خلافت را از آل‏عباس به‏ نفع آل‏ابى‏طالب تغییر دهد. نامه‏اى در دو نسخه براى امام جعفر صادق علیه السلام و عبدالله محض نوشت و به مامور گفت: این دو نامه را مخفیانه به امام جعفر صادق علیه‎السلام بده و اگر قبول كرد، نامه دیگر را از بین ببر و اگر نپذیرفت، نامه دوم را براى عبدالله ببر و طورى عمل كن كه هیچ كدام نفهمند كه براى دیگرى نامه نوشتم.

فرستاده، نامه را اول براى امام برد. ایشان قبل از آن كه ‏نامه را مورد مطالعه قرار دهد، به آتش گرفت و آن را سوزاند و بیان داشت كه ابوسلمه شیعه و طرفدار ما نیست. فرستاده، نامه ‏دیگر را به عبدالله محض داد كه بسیار خوشحال و مسرور گردید.

صبح زود نزد امام صادق علیه السلام آمد و جریان را اطلاع داد. امام به او گفت كه ابوسلمه عین این نامه را براى من نیز نوشته بود ولى آن‏ را سوزاندم. به او گفت: ابوسلمه طرفدار ما نیست. از چه زمان ‏اهل خراسان شیعه تو شده‏اند كه مى‏گویى شیعیان ما نوشته‏اند؟ آیا تو ابومسلم را به خراسان فرستادى؟ آیا تو به آنها گفتى لباس‏ سیاه بپوشند و آن را شعار خود قرار دهند...؟ عبدالله از این ‏سخنان ناراحت ‏شد و شروع به بحث ‏با امام نمود. (19)

12- در بررسى نامه ابوسلمه باید گفته شود كه این جریان مقارن‏ ظهور بنى‏العباس است و ابومسلم شدیدا در فعالیت است كه ابوسلمه‏ را از میدان به در كند و در این قضیه عموهاى سفاح نیز او را تایید و تقویت مى‏كنند.

با این وصفى كه مسعودى نوشته، معلوم مى‏گردد كه ابوسلمه مردى ‏سیاسى بوده و سیاستش از این ‏كه به نفع آل‏عباس كار كند، تغییر مى‏كند و چون هر كسى را نیز براى خلافت نمى‏توان معرفى نمود، سیاست‏مآبانه یك نامه را به هر دو نفر كه از شخصیت‏هاى مبرز بنى‏هاشم‏ هستند، از اولاد بنى‏الحسن «عبدلله محض‏» و از اولاد بنى‏الحسین‏ «امام صادق علیه السلام» مى‏نویسد كه تیرش به هر جا اصابت كرد، از آن ‏استفاده كند. بنابراین در كار ابوسلمه با توجه به وفاداریش به‏ بنى‏عباس و تثبیت ‏حكومت در خاندان آنها و دعوت از دو نفر براى‏ بیعت‏ با آنان، نشان دهنده جدى نبودن دعوت و آمیخته بودن آن با تزویر و عدم آگاهى از نظام واقعى امامت است و فقط مى‏خواسته كسى ‏را ابزار قرار دهد.

به علاوه این كار، كارى نبوده كه به نتیجه برسد و بهترین دلیل‏ آن، این است كه هنوز جواب نامه به دست ابوسلمه نرسیده بود كه ‏غائله به كلى خوابید و ابوسلمه از میان رفت. (20)

13- بعضى از كسانى كه ادعاى تاریخ‏شناسى دارند، با انكار و اعتراض مى‏پرسند كه چرا امام صادق علیه السلام در جواب نامه ابوسلمه چنان ‏برخوردى داشته است؟

در جواب به این افراد، باید گفته شود كه در این قضیه نه شرایط معنوى در كار بوده كه افرادى با خلوص نیت چنین پیشنهادى را بیان ‏كنند و نه شرایط ظاهرى و امكاناتى فراهم بوده كه بتوان به ‏واسطه آن اقدام عملى نمود. (21)

علت ‏خوددارى و امتناع امام صادق علیه السلام از قبول درخواست ابوسلمه:

اولا این بود كه امام مى‏دانست ‏بنى‏عباس ساكت نخواهند نشست و امام‏ را به شهادت مى‏رسانند. بدون آن ‏كه شهادت امام هیچ فایده و اثرى ‏براى اسلام و مسلمین داشته باشد.

ثانیا در آن عصرى كه امام مى‏زیست، آنچه كه براى جامعه اسلامى ‏بهتر و مفیدتر بود، رهبرى نهضت علمى، فكرى و تربیتى بود كه اثر آن تاكنون هست؛ كما این ‏كه در عصر امام حسین علیه السلام آن نهضت ضرورت داشت ‏كه اثرش هنوز نیز باقى است. (22)

14- از سال ‏129 هجرى تا 132 هجرى كه عباسیان روى كار آمدند؛ چون بنى‏امیه رو به ضعف و سقوط مى‏رفتند، فرصت این ‏كه امام را تحت فشار قرار دهند، نداشتند و از طرفى عباسیان نیز كه شعار طرفدارى از خاندان پاك پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و گرفتن انتقام خون بناحق ‏ریخته آنان را مى‏دادند، به امام فشارى وارد نمى‏آوردند. از این‏رو، این دوران، براى امام دوران آرامش و آزادى بود و فرصت ‏بسیار خوبى براى فعالیت‏هاى علمى و فرهنگى به‏شمار مى‏رفت، فرصتى‏ كه براى هیچ‏ یك از امامان دیگر به غیر از امام باقر علیه السلام كه ‏اندكى از این فرصت ‏براى ایشان به وجود آمد و فعالیت علمى را شروع كرده بود. و هم‏ چنین براى امام رضا علیه السلام فراهم نگشت. ولى‏ امام صادق علیه‎السلام هم عمر طولانى(حدود 70 سال) داشتند و هم محیط و زمان براى ایشان مساعد بود.(23)

15- در زمان امام جعفر صادق علیه السلام در جامعه اسلامى شور و نشاط فوق‏العاده‏اى پیدا شد كه منشا جنگ عقاید گردید. به ‏طور خلاصه مى‏توان ‏عوامل مؤثر در این نشاط را در چهار مورد بررسى كرد:

الف- محیط آن دوره، محیط كاملا مذهبى و اسلامى بود و مردم تحت‏انگیزه‏هاى مذهبى، زندگى مى‏كردند. تشویق‏هاى پیامبر به علم و دانش و تشویق و دعوت‏هاى قرآن كریم به علم و تعلم و تفكر و تعقل، عامل اساسى این نهضت و شور و نشاط بود.

ب- نژادهاى مختلفى كه سابقه فكرى و علمى داشتند، در دنیاى ‏اسلام وارد شدند و تحولاتى را در جامعه ایجاد كردند.

«جهان وطنى اسلامى‏» (24) عامل سومى بود كه زمینه را مساعد مى‏كرد. اسلام با وطن‏هاى آب و خاكى مبارزه كرده بود و وطن را «وطن اسلامى‏» تعبیر مى‏كرد كه هر جا اسلام هست، آنجا وطن است و در نتیجه تعصبات نژادى تا حدود بسیار زیادى از میان رفته بود. به ‏طورى كه نژادهاى مختلف با یكدیگر همزیستى داشتند. (25)

د- عامل دیگرى كه زمینه‏ این جهش و جنبش را فراهم مى‏كرد، «تسامح و تساهل دینى‏» بود. (26) یعنى مسلمانان به ‏خاطر همزیستى‏ با اهل كتاب، آنها را تحمل مى‏كردند و آن را برخلاف اصول دینى ‏خود نمى‏پنداشتند. در آن زمان اهل كتاب، اهل علم و دانش بودند كه وارد جامعه اسلامى شده بودند و مسلمین نیز مقدم آنها را گرامى مى‏شمردند. در نتیجه در همان عصر اول، معلومات آنها را گرفتند و در عصر بعدى، خود در راس جامعه اسلامى قرار گرفتند. (27)

16- امام صادق علیه السلام در عصرى زیست كه علاوه بر حوادث سیاسى، یك‏ سلسله حوادث اجتماعى و پیچیدگى‏ها و ابهام‏هاى فكرى و روحى پیدا شده بود كه اسلام را تهدید مى‏كرد. ظهور متكلمان (28)، صوفیه (خشكه‏مقدس‏ها) (29)، زنادقه (30)، مكتب‏ها و نحله‏هاى مختلف فقهى ‏جبریه، مشبهه، تناسخیه و ... (31) اختلاف قرائت، اختلاف در تفسیر، و رشد گروه خوارج و مرجئه از آن جمله بودند. (32) هر كدام عقاید خود را ترویج مى‏كردند و به نحوى نظر مى‏دادند. از این رو، تشنگى ‏عجیبى به وجود آمده بود كه لازم بود امام به آنها پاسخ مناسب‏ گوید.

17- امام صادق علیه السلام با تمامى این جریاناتى كه وجود داشت، برخورد كرد. از نظر قرائت و تفسیر، یك عده شاگردان امام هستند. در باب‏ نحله‏هاى فقهى هم كه مكتب امام صادق علیه السلام قوى‏ترین و نیرومندترین ‏مكتب‏هاى فقهى آن زمان بوده، به ‏طورى كه اهل‏ تسنن هم اعتراف ‏نمودند. ابوحنیفه (33) و مالك (34) شخصا از محضر امام استفاده ‏كردند و مالك بارها از مدینه به خدمت امام مى‏رسید و از وجود ایشان استفاده مى‏برد. شافعى و احمد بن حنبل نیز از شاگردان ‏شاگردان امام هستند. (35)

امام صادق علیه السلام با در نظر گرفتن نیاز شدید جامعه و آمادگى زمینه ‏اجتماعى مناسب، دنباله نهضت علمى و فرهنگى پدرش را گرفت و حوزه ‏علمى وسیعى به وجود آورد (36) و در رشته‏هاى مختلف، شاگردان ‏بزرگى ‏همچون «هشام بن حكم كندى‏»، «محمد بن مسلم‏»، «ابان بن ‏تغلب‏»، «هشام بن سالم‏»، «معلى بن خنیس‏»، «محمد بن على بن‏ نعمان بجلى كوفى‏» معروف به «مؤمن ‏الطاق‏»، «مفضل بن عمر»،«ثابت ‏بن دینار» معروف به «ابوحمزه ثمالى‏»، «زرارة بن ‏اعین‏»، «جابر بن یزید جعفى كوفى‏»، «صفوان بن مهران جمال ‏اسدى كوفى‏» معروف به «صفوان جمال‏»، «عبدالله بن‏ ابى ‏یعفور»، «حمران بن اعین شیبانى‏»،«حمزه طیار»،«برید بن معاویه عجلى‏»، و ... تربیت نمود. (37)

18- در دوره امام صادق علیه السلام، شیعیان و طرفداران امام با نوعى ‏پیوستگى فكرى و عملى، تشكیلاتى را به وجود آورده بودند و امام‏ صادق علیه السلام نیز با خلفا مبارزه مخفى مى‏كرد. نوعى جنگ سرد در میان ‏بود. معایب، مثالب و مظالم خلفاى جور به وسیله امام در دنیا پخش شد. حتى امام به منظور تبلیغ ولایت و امامت‏ خود، نمایندگانى به مناطق مختلف از جمله خراسان مى‏فرستاد.(38)

فشار گسترده سیاسى حكام اموى و عباسى گویاى این حقیقت است‏ كه یاران امام به ‏خاطر مصون ماندن از گزند حكام زورگو، «تقیه‏» مى‏كردند. تاكیدهاى مكرر امام بر «تقیه‏» نشان دهنده فعال ‏بودن این تشكیلات به طور مخفى و تصمیم جدى حكومت ‏بر سركوب كردن‏ حركت‏ها است. برخى از روایت‏هاى موجود نشان مى‏دهد كه شیعیان به ‏شدت تحت فشار بودند.(39) و از ترس شمشیر برهنه منصور، راه تقیه ‏را در پیش گرفتند. (40)

جاسوسان اموى و عباسى، مراقب رفت و آمدهاى امام و اصحابشان‏ بودند. اگر كسى تماسى برقرار مى‏كرد، با كمال احتیاط این عمل را به انجام مى‏رساند. زیرا دستگاه خلافت اگر فردى را مى‏شناخت كه به اهل‏بیت علیهم السلام اظهار محبت مى‏كند، سرنوشت او با مرگ یا سیاهچال و زندان ابد، رقم مى‏خورد. چنان كه یكى از اطرافیان ‏امام زیر شلاق جان سپرد. (41) به همین خاطر امام از بعضى از شیعیان روى برمى‏گرداند و حتى برخى را مورد سرزنش قرار مى‏داد. (42)

19- از رویدادهاى دیگر زندگى امام صادق علیه السلام فوت فرزند بزرگش ‏اسماعیل است كه بسیار مورد علاقه امام بود. طبق روایات، امام در مرگ او بسیار بى‏تابى و بدون ردا و با پاى برهنه دنبال جنازه او حركت مى‏كرد. (43) امام والى مدینه و جمعى انبوه از معاریف و مشایخ مدینه را حاضر كرد و از همگى آنها دعوت نمود كه خوب به‏ چهره اسماعیل نگاه كنند كه آیا مرده ‏یا زنده است؟

همگى مرده بودن اسماعیل را تصدیق كردند. این عمل چند بار انجام ‏شد. سپس فرمود: خدایا! تو شاهد باش. و دست امام موسى كاظم علیه السلام را گرفت و فرمود: «هو حق و الحق معه و منه الى...»؛ او حق ‏است و حق با اوست تا ظهور امام غایب. (44) اسماعیل در قبرستان ‏بقیع به خاك سپرده شد. (45) فرقه اسماعیلیه منتسب به این فرزند امام مى‏باشند.

20- از حوادث مهم دوره زندگى امام صادق علیه السلام كه در زمان خلافت ‏هشام بن عبدالملك، دهمین خلیفه اموى به وقوع پیوست، «جنبش‏ مسلحانه زید بن على» است. زید فرزند بزرگتر امام سجاد علیه السلام است (46) كه در روز جمعه سوم صفر سال 123-121 هجرى قمرى بنا بر اختلافى كه وجود دارد (47) در كوفه به همراهى 5000 نفر دست ‏به قیام زد و پس از دو روز درگیرى به شهادت رسید. یاران زید با تدابیر امنیتى شدیدى، پیكر بى‏جان او را دفن نمودند ولى با گزارش حفار، حاكم كوفه به گور دست‏ یافت و بعد از جدا كردن سر از بدن، پیكرش را در محله «كناسه‏» كوفه به مدت چهار سال به دار آویختند. (48)

در باره ادعا یا عدم ادعاى امامت زید، گزارش‏هاى ضد و نقیضى نقل ‏شده است. (49) در بعضى روایات كه از امام صادق علیه السلام وجود دارد، آمده است كه: «خدا زید را رحمت كند، او عالمى درست گفتار بود.» (50) «او مردى با ایمان، عارف، دانشمند و درستكار بود. و اگر زمام امور را به ‏دست مى‏گرفت، مى‏دانست آن را به چه كسى‏ بسپارد.» (51) «به خدا قسم عمویم زید راه شهداى حق را پیمود، راه شهیدانى كه در كنار رسول خدا صلی الله علیه و آله، على و حسین علیهماالسلام ‏شربت‏ شهادت نوشیدند.» (52)

فلسفه قیام زید در چند امر، خلاصه مى‏گردد:

الف- انتقام خون شهداى كربلا.

ب- امر به معروف و نهى از منكر و اصلاح وضع موجود.

ج- تشكیل حكومت اسلامى و واگذارى آن به ائمه اطهار علیهم السلام.

21- از حوادث دیگر در دوره زندگى امام صادق علیه السلام، «قیام یحیى ‏بن زید بن على‏» است كه در سال 125 هجرى در خراسان و در زمان حكومت هشام بن عبدالملك صورت گرفت و در همین سال به شهادت‏ رسید. (53)

22- «قیام محمد نفس زكیه‏» از حوادث دیگر دوره امام صادق علیه السلام است. او در سال 145 هجرى و به همراهى 250 نفر از اصحاب خود در ماه رجب به عنوان خروج بر منصور عباسى به مدینه آمد و شهر را در تصرف خود در آورد. سرانجام در درگیرى با لشكر عیسى بن موسى‏ در اواسط ماه رمضان همان سال در سن 40 سالگى به قتل رسید. (54)

ابراهیم برادر محمد نیز بعد از قتل نفس زكیه، قیام كرد و در نزدیكى‏هاى كوفه كشته شد و بدین گونه پیش‏بینى امام صادق علیه السلام به‏ وقوع پیوست.

23- در سال ‏136 هجرى منصور دوانیقى دومین خلیفه عباسى، به ‏خلافت رسید و تا سال 158 هجرى حكومت كرد. دوران منصور یكى از پراختناق‏ترین دوران‏هاى تاریخ اسلام است. به طورى كه حكومت ارعاب ‏و ترور، نفس‏هاى مردم را در سینه خفه كرده و وحشت، همه را فراگرفته بود. او براى استحكام پایه‏هاى حكومت‏ خود، افراد زیادى را به قتل رساند كه ابومسلم خراسانى را مى‏توان یكى از این افراد دانست. (55)

مهم‏ترین مسئله‏اى كه منصور را به رنج و زحمت مى‏انداخت، وجود علویان كه در راس آنان شخص امام جعفر صادق علیه السلام قرار داشت، بود.

وى براى این كه شخصیت و عظمت امام را بكاهد، شاگردان امام‏ را رو در روى ایشان قرار مى‏داد تا با آن حضرت به مباحثه ‏برخیزند (56) و امام را مغلوب كنند ولى موفق نگردید.

24- از روزى كه منصور به حكومت رسید تا روز شهادت امام جعفر صادق علیه السلام كه 12 سال به طول كشید، با وجودى كه بین امام و منصور فاصله زیادى وجود داشت، زیرا امام در حجاز بودند و منصور در عراق مى‏زیست ولى به انواع مختلف، امام را مورد آزار و اذیت ‏خود قرار مى‏داد و چندین بار امام را نزد خود فراخواند تا او را به شهادت برساند ولى موفق به انجام نیت ‏شوم خود نشد. (57)

منصور درباره امام صادق علیه السلام تعبیر عجیبى دارد. مى‏گوید: جعفر بن محمد مثل یك استخوان در گلوى من است؛ نه مى‏توانم بیرونش بیاورم و نه ‏مى‏توانم آن را فرو برم. نه مى‏توانم مدركى از او به دست آورم و كلكش را بكنم و نه مى‏توانم تحملش كنم. (58)

پى‏نوشت‎ها:

1- قاسم با دختر عموى خود اسماء بنت عبدالرحمن بن ابى‏بكر ازدواج كرد. بنابراین، مادر امام از طرف پدر و نوه ابوبكر است.

2- ائمه بقیع عبارتند از: امام حسن، امام سجاد، امام ‏باقر و امام صادق علیهم السلام.

3- الارشاد، شیخ مفید، ج 2، ص 271/ كتاب الحجه، كلینى، باب ‏مولدالامام ابى ‏عبدالله/ حیات الصادق، ص‏6/ اعلام الورى طبرسى، ص‏271/ اصول كافى، ج 1، ص 472/ بحارالانوار، ج‏47، ص 1.

4- سیرى در سیره ائمه اطهار علیهم السلام، استاد مطهرى، ص‏137، الارشاد، ص‏249.

5- تاریخ الامم و الملوك، ج 4، ص 375/ الشیعه و الحاكمون، ص‏ 137/ مروج الذهب مسعودى، ج‏3، ص‏233 به بعد/ الكامل، ابن اثیر، ج 4، ص 465 به بعد.

6- الارشاد، شیخ مفید، ص 284/ مناقب آل ابى‏طالب، ابن شهرآشوب، ج 4، ص 280/ اعلام الورى، فضل بن حسن طبرسى، ص 291/ بحارالانوار، ج‏47، ص 241، ح 2.

7- الارشاد، شیخ مفید، ص‏289.

8- سیرى در سیره ائمه اطهار علیهم السلام، ص ‏117- 118/ الكامل، ج‏3، ص ‏201 به بعد/ مقاتل الطالبیین، ص 70/ الامامة و السیاسه، ج 1، ص ‏165/ الغدیر، ج 10، ص ‏326/ مروج الذهب، ج‏3، ص‏166.

9- سیرى در سیره ائمه اطهار علیهم السلام، ص‏117.

10- مجموعه آثار شهید مطهری، ج 14، ص 584.

11- ابواء مكانى است مابین مدینه و مكه. این مكان جایى است كه‏ آمنه (س) مادر پیغمبر اكرم(ص) در آن ‏جا وفات یافت و حضرت امام‏ كاظم علیه السلام به دنیا آمد. (ر.ك: معجم البلدان، یاقوت حموى، ج 1، ص‏79.)

12- محمدبن عبدالله بن حسن بن حسن بن على علیه السلام.

13- سیرى در سیره ائمه اطهار علیهم السلام، استاد مطهرى، ص 131- 132/ مقاتل الطالبیین، ص‏173.

14- سیرى در سیره ائمه اطهار علیهم السلام، ص 134- 135.

15- الفخرى، ابن طقطقا، ص‏153/ تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 352.

16- مروج الذهب، مسعودى، ج‏3، ص 284.

17- سیرى در سیره ائمه اطهار علیهم السلام، ص‏123- 124/ بیست گفتار، ص‏ 180- 179.

18- الفخرى، ص 154- 155/ جهاد الشیعه، ص ‏104.

19- سیرى در سیره ائمه اطهار علیهم السلام، ص 129- 124.

20- همان، ص 130.

21- همان، ص 131-130.

22- بیست گفتار، مطهرى، ص‏ 180- 179.

23- سیرى در سیره ائمه اطهار علیهم السلام، ص‏157- 158.

24- مجموعه آثار، مطهرى، ج 14، ص 68- 71/ سوره تكویر، آیه ‏27/ سوره سباء، آیه 28/ سوره انبیاء، آیه 105/ سوره اعراف، آیه‏158/ سوره انعام، آیه ‏89/ نساء،133/ مجمع البیان، ج‏ 9، ص 164.

25- مثلا یك غلام بربرى مانند «نافع‏» یا «عكرمه‏» غلام‏ عبدالله بن عباس در كرسى استادى مى‏نشست و بسیارى از مسلمانان ‏عراقى، سورى، حجازى، مصرى، ایرانى و هندى در پاى درس او شركت‏ مى‏كردند.

26- مسئله «تساهل و تسامح با اهل كتاب‏» عامل فوق العاده ‏مهمى بود. این مسئله ریشه حدیثى دارد. احادیثى همچون «خذواالحكمه ولو من مشرك‏» و «الحكمه ضاله‏ المؤمن، یاءخذها اینما وجدها» مضمونش همین است.

27- سیرى در سیره ائمه اطهار علیهم السلام، ص‏161- 159.

28- از بحث‏هاى داغ آن روز، بحث‏هاى كلامى بود. متكلمین در اصول ‏عقاید و مسائل اصولى همچون خدا، صفات خدا، آیات مربوط به خدا، درباره نبوت و حقیقت وحى، درباره شیطان، توحید، ثنویت، قضا و قدر، جبر و اختیار و ... بحث مى‏كردند.

29- ظهور متصوفه به طورى كه طبقه‏اى را به وجود آورند و طرفداران زیادى پیدا كنند و در كمال آزادى، حرف‏هاى خود را بر زبان جارى سازند، در زمان امام صادق علیه السلام رخ داد. این گروه به‏ عنوان نحله‏اى در مقابل اسلام سخن نمى‏گفتند، بلكه بیان مى‏داشتند كه اصلا حقیقت اسلام آن است كه ما مى‏گوییم. اینان روش خشكه مقدس‏ عجیبى پیشنهاد مى‏كردند كه قابل تحمل نبود.

30- از خطرناك‎ترین طبقه‏هاى این عصر، ظهور زنادقه بود. زنادقه ‏طبقه متجدد و تحصیل كرده آن عصر بودند. كه با زبان‏هاى زنده آن‏ روز سریانى، فارسى، هندى و ... آشنا بودند. زنادقه و دهریینى از قبیل ابن‏ابى‏العوجاء، ابوشاكر دیصانى و حتى ابن‏مقفع ‏وجود داشتند كه با آن حضرت به محاجه برخاستند. احتجاجات بسیار مفصل و طولانى كه در این زمینه باقى است ‏به راستى اعجاب آور است. «توحید مفضل‏» در اثر یك مباحثه با یك نفر دهرى‎مسلك و رجوع مفضل به امام صادق علیه السلام پدید آمده است.

31- مدینه، كوفه، بصره و حتى اندلس هر كدام مركزى به شمار مى‏رفتند كه مالك ابن انس، ابوحنیفه و ... رهبرى آن را بر عهده ‏داشتند.

32- بیست گفتار، ص 180- 184.

33- نعمان بن ثابت ‏بن زو طى بن مرزبان معروف به ابوحنیفه دو سال شاگرد امام بود. (امام الصادق و المذاهب الاربعه، حیدر اسد،ج 1، ص 70.)

34- مالك بن انس نیز نزد امام مى‏آمد و به شاگردى آن حضرت‏ افتخار مى‏كرد. (همان، ج 1، ص‏53)

35- سیرى در سیره ائمه اطهار علیهم السلام، ص‏151- 147.

36- حركت‏هاى علمى دنیاى اسلام، اعم از شیعه و سنى مربوط به‏امام صادق علیه السلام است. حوزه‏هاى سنى مولود تفكر امام است؛ چون در راس حوزه‏هاى سنى، جامع الازهر وجود دارد كه در حدود 1000 سال ‏پیش توسط شیعیان فاطمى تاسیس شد و تمام حوزه‏هاى دیگر  اهل سنت، منشعب از این جامع است. (سیرى در سیره ائمه اطهار علیهم السلام، ص‏164- 163.)

37- رجال كشى، محمد بن حسن طوسى، ص 275؛ قاموس الرجال، محمدتقى ‏تسترى، ج‏3، ص ‏416/ بحارالانوار، ج‏47، ص 345.

38- بحارالانوار، ج‏47، ص 72.

39- مستدرك الوسائل، حاج میرزا حسین نورى طبرسى، ج 12، ص‏297به بعد/ وسائل الشیعه، حر عاملى، ج‏9، ص 32.

40- تاریخ الشیعه، ص‏43.

41- حیاة ‏الامام الباقر علیه السلام، ج 1، ص ‏256/ المحاسن، ص‏119.

42- المناقب، ج 4، ص 248.

43- الارشاد، شیخ مفید، ص‏267.

44- كتاب الغیبه، محمد بن ابراهیم نعمانى، ص 328/ بحارالانوار، ج‏47، ص 254.

45- الارشاد، شیخ مفید، ص‏267.

46- مقاتل ‏الطالبیین، ص‏127/ بحارالانوار، ج‏46، ص ‏208.

47- تاریخ یعقوبى، ج‏3، ص‏67 -70/ مختصر تاریخ العرب، سید امیرعلى، ص 154/ بحارالانوار، ج ‏46، ص 172/ الاخبارالطوال، ص‏345/ مقاتل الطالبیین، ص‏137.

48- الامالى، شیخ‏ طوسى، ص‏277 و شیخ ‏صدوق، ص 392/ تنقیح المقال، مامقانى، ج 1، حرف (ز).

49- روایاتى كه در نكوهش زید بیان گردیده به خاطر تقیه صورت ‏گرفته است.

50- الغدیر، ج 2، ص 221.

51- تاریخ طبرى، ج 8، ص 300.

52- همان، ج‏3، ص 70/ رجال كشى، ص 184.

53- سیرى در سیره ائمه اطهار علیهم السلام، مطهرى، ص‏117- 118/ تنقیح‏المقال، مامقانى، ج 1، حرف (ز)، ص 468/ سفینة ‏البحار، ج 1، ماده(ز).

54- تاریخ طبرى، ج 8، ص 300.

55- تذكرة ‏الخواص، ابن‏جوزى، ص‏203- 199.

56- سیرى در سیره ائمه اطهار علیهم السلام، ص‏197/ تاریخ الخلفا، سیوطى، ص 208 و 209.

57- الامام الصادق علیه السلام، محمد ابوزهره، ص 28/ الامام جعفر الصادق ‏رائد السنه و الشیعه، ص ‏19.

58- مناقب آل ابى‏طالب علیه السلام، ج 4، ص 238/ الامام الصادق علیه السلام، مظفر، ج 1، ص 111/  سیرى در سیره ائمه اطهار علیهم السلام، ص 159- 158/ وسائل‏ الشیعه، ج‏12، ص‏ 129/ كشف الغمه، ج 2، ص 209- 208/ بحارالانوار، ج‏47، ص 42.

منبع:

ماهنامه كوثر، ش 40 ، سید سعید روحانى

دانلود اسكرين سرور Screensaverويژه شهادت امام جعفر صادق
دانلود ادامه مطلب
ياحق امام حسن مجتبي عليه السلام پشت وپناه تون

دانلود تصاويرويژه شهادت امام جعفر صادق

 
دانلود ادامه مطلب
ياحق امام حسن مجتبي عليه السلام پشت وپناه تون